O rind-i feyz-yâb-ı bâde-i gülgûndur göñlüm

Gönlü beş beyit boyunca farklı bir kimlikle tanıtır: önce şarap içen bir rind, sonra tutkun bir âşık, sonra bir ırmak kaynağı, sonra aşk dersi veren bir hoca. Son beyitte bu kimlik listesi bir nazire yazma iddiasının gerekçesi olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   O rind-i feyz-yâb-ı bâde-i gülgûndur göñlüm

   Ki yekser cevher-i irfân ile meşhûndur göñlüm

   1Gönlüm, gül renkli şaraptan feyz almış o rinddir;

   2gönlüm baştan başa irfan cevheriyle doludur.

   Matla beyti aynı özneyi iki kez tanımlar ve ikinci tanım birincinin gerekçesidir: şarap içmek burada sarhoşluk değil bilgi edinme yoludur. "Feyz-yâb", feyz alan demektir ve kelimeyi tasavvufî bir kazanca çevirir. Redif olarak "göñlüm"ün dize sonunda durması, her beyitte önce sıfatı sonra sahibini duyurur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hemîşe pîşesi cevr ü tegafül âdeti âzâr

   Aceb bir şûh meşreb dilbere meftûndur göñlüm

   1İşi daima cefa ve görmezden gelmek, âdeti incitmek olan

   2tuhaf, şuh mizaçlı bir dilbere gönlüm vurgundur.

   Beyit sevgiliyi bir meslek tarifiyle tanıtır: cefa onun işi, incitmek âdetidir; yani zulüm arızi değil düzenlidir. "Aceb" kelimesi hem şaşkınlık hem tuhaflık bildirir ve âşığın kendi tercihine duyduğu hayreti taşır. Kusurların sıralanması sevgiden vazgeçme değil, tam tersine bağlılığın kanıtı olarak kurulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sirişk-i ye's ile bir demde bin ummân olur peydâ

   Dü çeşmim çeşme-sâr u menba'-ı ceyhûndur göñlüm

   1Ümitsizlik gözyaşıyla bir anda bin umman meydana gelir;

   2iki gözüm pınar, gönlüm Ceyhun'un kaynağıdır.

   Su imgesi büyüyerek ilerler: damla, umman, pınar, ırmak kaynağı. Gözler ile gönül arasında bir iş bölümü kurulur — gözler yalnızca ağız, asıl kaynak gönüldür. Ceyhun adı hem gerçek bir ırmağı hem klasik şiirde taşkınlığın ölçüsünü karşılar; ye's, yani ümitsizlik, böylece verimli bir güce dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Eger hâhiş-ger-i şevk-ı ta'allûm var ise gelsin

   Sebak-mûz-ı aşk olmaklıga me'zûndur gönlüm

   1Öğrenme şevkini isteyen biri varsa gelsin;

   2gönlüm aşk dersi vermeye yetkilidir.

   Beyit medrese dilini aşka aktarır: "ta'allüm" öğrenme, "sebak" ders, "me'zûn" ise icazet almış demektir. Âşık kendini diploma sahibi bir hoca ilan eder ve üç beyitte anlatılan çilesi bu icazetin gerekçesi olur. Davet açık ve toplu yapılır — "var ise gelsin" — yani acı bir müfredat hâline getirilmiştir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Celâliñ nazmını tanzîr ey Ekrem nice kabil

   Meger endîşeme sûrette efsûndur gönlüm

   1Ey Ekrem, Celâl'in şiirine nazire yazmak nasıl mümkün olur?

   2Meğer gönlüm düşünceme görünüşte bir büyüymüş.

   Gazelin bir nazire olduğu ancak son beyitte anlaşılır; dört beyitlik övünme, bir başkasının şiirine yetişme iddiasının hazırlığıymış. Şair soruyu imkânsızlık kipinde sorar, sonra tek çıkışı büyüde bulur: yeteneği kendine değil gönlünün düşüncesine yaptığı etkiye bağlar. Tevazu ile iddia aynı beyitte durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle