Olalı mir'ât-ı dil tâb-âver-i dîdâr-ı feyz

Redifi “feyz” olan yedi beyit gönlü sırayla bir kaba çevirir: ayna, gonca, kese, gül bahçesi, kâse ve deniz. Yara ile bereket aynı yerde durur; şair acıyı kayıp değil sermaye sayar ve makta'da coşkusunu inci saçan bir denize benzetir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Olalı mir'ât-ı dil tâb-âver-i dîdâr-ı feyz

   Oldı her dâg-ı derûn bir gonce-i envâr-ı feyz

   1Gönül aynası feyzin yüzünün ışığını taşımaya başlayalı

   2içteki her yara feyz nurlarından bir goncaya döndü.

   Matla redifle mazmunu birlikte kuruyor: gönül ayna, yara gonca olur. Ayna ışığı yalnız yansıtır, gonca onu açar; iki dize arasında edilgenlikten büyümeye geçen bir hareket var. Dâg, gazelin sonuna kadar bereketin ölçüsü sayılacak.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Hamdülillah olmuşum âlemde ser-germ-i murâd

   Neşve-i aşkıñla bî-peymâne-i ser-şâr-ı feyz

   1Şükür, bu âlemde dileğimin ateşiyle coşkun oldum;

   2aşkının neşesiyle kadehsiz de feyizle ağzıma kadar doluyum.

   “Bî-peymâne” hem kadehsiz hem ölçüsüz demektir; şair sarhoşluğu için kap gerekmediğini söylerken ölçüye sığmayan bir doluluk da îmâ ediyor. Şükür formülüyle rind sarhoşluğunun aynı beyitte durması Tanzimat gazelinin alışıldık gerilimidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Mâlikim şimdi gam-ı aşkın gibi bir servete

   Nakd-i ihlâsıyla oldum tâcir-i bâzâr-ı feyz

   1Şimdi aşkının gamı gibi bir servetin sahibiyim;

   2onun ihlâs sermayesiyle feyz pazarının tüccarı oldum.

   Beyit baştan sona ticaret diliyle kurulu: servet, nakd, tâcir, bâzâr. Gam bir mal, ihlâs peşin para, feyz pazar olur. Sarraf–tüccar sözlüğünü mânevî kazanç için kullanmak, gamı kayıp değil sermaye sayan divan hesabını görünür kılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Mümtezic lâ'l-i lebinde mâye-i rûh-ı revân

   Münderic hatt-ı ruhunda ma'ni-i esrâr-ı feyz

   1Dudağının lâlinde akıp giden ruhun mayası karışmış,

   2yanağının ayva tüyünde feyz sırlarının anlamı gizlenmiş.

   İki dize aynı kalıba dökülmüş: “mümtezic” ile “münderic” hem aynı biçimde türetilmiş hem de ikisi de dize başında duruyor. Biri karışmayı, öbürü içine yerleşmeyi anlatır; dudak ile yanak böylece ruhun mayası ile mânanın sırrı arasında bölüşülür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Dâg ü şerhayla dilim bir gülsitân-ı şu'ledir

   Cûy-ı eşk-i berk-hîzimdir ona enhâr-ı feyz

   1Yaralarla ve yarıklarla gönlüm alevden bir gül bahçesidir;

   2şimşek gibi çakan gözyaşımın deresi ona feyz nehirleridir.

   Bahçe mazmunu bütün parçalarıyla kuruluyor: yara gül, alev renk, gözyaşı su kanalı. Bir bahçeyi ayakta tutan şey suyu olduğu için şair ağlamayı bakım işi sayar ve acıyı kendini besleyen kapalı bir düzene çevirir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Kâse kâse hûn-ı dil nûş eylerim çekmem azâb

   Bulmasam câm-ı ceminde âlemin âsâr-ı feyz

   1Kâse kâse gönül kanı içerim, azap çekmem;

   2âlemin Cem kadehinde feyz eseri bulamasam bile.

   Cem'in kadehi divan şiirinde bütün dünyayı gösteren aynadır. Şair oradan feyz çıkmasa da kendi kâsesini yeter sayar: gönül kanı, dünyanın vaat ettiği içkinin yerini alır. “Kâse kâse” tekrarı da ölçülü, alışkanlık hâline gelmiş bir işi duyurur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Rind sahbâ-nûş-ı bezm-i vahdetim Ekrem n'ola

   Olsa tab'-ı pür-hurûşum bahr-ı gevher-bâr-ı feyz

   1Ekrem, ben vahdet meclisinin şarap içen rindiyim; ne çıkar

   2coşkun mizacım feyzin inci saçan denizi olsa.

   Makta mahlası dize içinde kullanıp iddiayı soru kalıbına saklıyor: “n'ola” hem “ne çıkar” hem “ne olurdu” okunur. Kâseyle açılan gazel denizle kapanır; şairin coşkusu (hurûş) aynı zamanda dalganın sesidir, inci de o dalganın kıyıya bıraktığı şey.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle