Rûyına Hatt Gelüp Rûzumuzu Târ İtdi
Sevgilinin yüzünde beliren ayva tüyünü kararma, duvar, yazı ve hata sesleriyle işleyen; tarihsel güzellik anlayışını görünür kılan bir gazeldir.
Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.
- 1
Rûyına gelüp rûzumuzu târ itdi
Der-i -i vuslatı dîvâr itdi
1Yüzünde ayva tüyleri çıkıp günümüzü kararttı;
2kavuşma gül bahçesinin kapısına duvar ördü.
- 2
Bir görünmezce belâ idi ezel ‘uşşâka
Şimdi Hak saklaya kendözini izhâr itdi
1Önceden âşıklara görünmez bir belaydı;
2Allah korusun, şimdi kendini gösterdi.
İkinci beyit hattı, görünmez bir belanın açığa çıkışı sayar. “Ezel” ile “şimdi” arasındaki gerilim uzun süre saklı duran bir tehdidin ortaya çıkmasını andırır; “Hak saklaya” duası, âşığın korkusunu bir sakınma sözüne çevirir.
- 3
Yüzine urdı felek itdigi istiğnâyı
Yine yüz karalığın kendözine yâr itdi
1Felek, yaptığı nazlı ilgisizliği yüzüne vurdu;
2yüz karalığını yeniden kendine dost edindi.
Üçüncü beyit hesabı feleğe devreder: sevgilinin nazlı ilgisizliği kendi yüzüne vurulur. “Yüz karalığı” hem yüzde beliren kararmayı hem utancı karşılar; ceza böylece kusurun kendisiyle aynı biçimi alır.
- 4
Hafta başında idüp halk -ı meşkini
degül -ı hitâdur diyü inkâr itdi
1Halk haftanın başında yazı alıştırmasına başlayınca,
2‘Bu yazı değil, hata çizgisidir’ diye inkâr etti.
Dördüncü beyit “hatt” ile “hitâ” seslerini yazı alıştırması sahnesinde karşılaştırır. Halk meşke oturunca sevgili aynı sözcüğün öteki anlamını reddeder; ses benzerliği, yüzdeki tüyün yazı sayılmasını inkâr etmenin aracı olur.
- 5
Sâde-rûlukda lebin emme muhâl iken o şûh
Kâniyâ hat gelicek ‘âşıkı bî-zâr itdi
1O güzel, yüzü tüysüzken dudağını öpmek imkânsızdı;
2ey Kânî, ayva tüyü gelince âşığı büsbütün bezdirdi.
Makta önceki hâli anar: “sâde-rû” iken dudağı öpmek zaten imkânsızdı. Şair adını anıp sonucu bildirir; ayva tüyünün gelişi imkânsızlığı kaldırmaz, âşığı büsbütün bezdirir. Beyit dönemin genç yüz ölçüsüne dayanan güzellik anlayışını yansıtır.
Metnin kaynağı
DEU-AVESIS.e7912dc2-9d1e-4325-af4a-c55ffa865ab5:g205-pdf328-329-printed321-322. Elbir neşrinde G205, basılı s. 321–322/PDF 328–329; 10 dize, basılı kalıp adı ve sonraki numaralı kayıtla tam sınır görselden sabittir. Hatt sözcüğü ayva tüyü, yazı ve hata ses alanlarında hareket eder. Kaynak görüntüden elle Unicode'a aktarıldı; sessiz kritik düzeltme yapılmadı. AVESIS profilindeki CC BY bağlantısı dosya ekine komşudur; PDF içinde gömülü lisans yoktur.
Kaynak sayfasını aç ↗Günümüz Türkçesi ve yorumlar Dizegâh editoryası tarafından hazırlanmıştır.
Açılış beyti iki ceza sıralar: gün kararır, kavuşma bahçesinin kapısına duvar örülür. “Rûz” ile “târ” arasındaki ışık-karanlık karşıtlığı, “der” ile “dîvâr” arasındaki açıklık-kapalılık karşıtlığını hazırlar; hattın gelişi hem zamanı hem mekânı kapatır.