Şu'le-rîz-i dag-ı hicrân oldugum demdir bu dem

Nâmık Kemal'in “oldugum demdir bu dem” redifli gazeline yazılmış altı bentlik bir tahmîs; her bendin ilk üç dizesi Ekrem'in. Şiir gözyaşını damladan denize büyütür, bedeni tepeden tırnağa ağlayan bir göze çevirir ve sonunda iki şairin mahlasını aynı bende toplar.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şu'le-rîz-i dag-ı hicrân oldugum demdir bu dem

   Aşkla berk-i fürûzân oldugum demdir bu dem

   Bâd-veş berçîde-dâmân oldugum demdir bu dem

   Peyrev-i ömr-i şitâbân oldugum demdir bu dem

   Bezmgâh-ı kurba pûyân oldugum demdir bu dem

   1Hicran yarasının alevini saçtığım vakittir bu vakit;

   2aşkla parlayan bir şimşek olduğum vakittir bu vakit;

   3rüzgâr gibi eteğimi toplayıp yola çıktığım vakittir bu vakit;

   4hızla akan ömrün ardı sıra gittiğim vakittir bu vakit;

   5kavuşma meclisine doğru koştuğum vakittir bu vakit.

   Tahmîste şair, temel gazelin her beytine üç dize ekler; burada matlaın çift kafiyeli açılışı beş dizeye yayıldığı için redif beş kez üst üste geliyor. Yığılma “bu dem”i bir zaman zarfı olmaktan çıkarıp bir çiviye çeviriyor: her cümle aynı âna vuruluyor. Alev, şimşek, rüzgâr ve koşu sırayla hızı artırıyor.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Eylemişken sun'-ı hak şâhenşeh-i evreng-i cevr

   Gamze nâz eyler o meh müstagnî-i âheng-i cevr

   Mahv olup aşkıyla hâlâ olmadım dil-teng-i cevr

   Elvedâ ey hâk-i hasretü'l-firâk ey seng-i cevr

   Bezm-i âlemden girîzân oldugum demdir bu dem

   1Hakk'ın sanatı onu eziyet tahtının şahlar şahı yapmışken,

   2o ay yüzlü, eziyetin âhengine bile aldırmadan gamzesiyle naz eder;

   3aşkıyla yok olup gittim, hâlâ eziyetten gönlüm daralmadı.

   4Elveda ey ayrılık hasretinin toprağı, ey eziyet taşı!

   5Âlem meclisinden kaçtığım vakittir bu vakit.

   “Cevr” kelimesi dört dizede dört ayrı tamlamanın içinde dönüyor: tahtı, âhengi, gönül darlığı, taşı. Eklenen üç dize kelimeyi çoğaltarak Kemal'in vedasına zemin hazırlıyor. Sevgili “evreng-i cevr” tahtına oturtulunca eziyet bir kaza değil, kurulmuş bir saltanat düzeni olarak sunuluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Dil esîr-i derd-i aşkım n 'eylesin tende hayât

   Derd-i hasret oldu câna ârzû-bahş-ı memât

   Nâz u istignâyı koysun gayrı ömr-i bî-sebât

   Rehgüzâr-ı mevc-i eşkimden sakınsın kâ'inât

   Bahr-ı hicrânım hurûşân oldugum demdir bu dem

   1Gönlüm aşk derdinin esiri; tende hayat ne yapsın?

   2Hasret derdi cana ölüm arzusu bağışladı.

   3Kararsız ömür artık nazı ve istiğnayı bıraksın.

   4Kâinat, gözyaşımın dalgasının geçtiği yoldan sakınsın:

   5hicran denizim, coştuğum vakittir bu vakit.

   Bent ölçeği kademe kademe büyütüyor: gözyaşı önce damla, sonra dalga, en sonunda bütün kâinata yol kapatan bir deniz oluyor. Ölüm arzusu tarihsel aşk şiirinin hasreti büyüten mübalağasıdır; gerçek bir kendine zarar verme çağrısı değildir. Kaynakta “n 'eylesin” ayrık dizilmiş, düzeltilmedi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bî-nişândır za'ftan cismim figan u zâr ile

   Şu 'le-zâr oldu derûnum iştiyâk-ı yâr ile

   Bir aceb hâletteyim germiyyet-i efkâr ile

   Zahm-ı hûn-alûde sanma hasret-i dîdâr ile

   Pây-tâ-ser çeşm-i giryân oldugum demdir bu dem

   1Feryat ve inleme yüzünden bedenim zayıflıktan izsiz kaldı;

   2içim yârin özlemiyle bir alev tarlasına döndü;

   3düşüncelerin kızgınlığıyla tuhaf bir hâl içindeyim.

   4Yüz görme hasretiyle açılanı kana bulanmış bir yara sanma:

   5tepeden tırnağa ağlayan bir göz olduğum vakittir bu vakit.

   Beden bent boyunca elden çıkıyor: önce izsiz kalıyor, sonra tutuşuyor, en sonunda baştan ayağa tek bir gözyaşı organına dönüşüyor. “Pây-tâ-ser” ayaktan başa demek; Kemal'in kapanışı yarayı bir uzva çevirirken Ekrem'in üç dizesi o dönüşümün basamaklarını kuruyor. Kaynakta “Şu 'le-zâr” ayrık dizilmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Fahr edersem baña yektir cevher-i zât u sıfât

   Himmetim ikbâl içün olmaz esîr-i müşkilât

   Hep usandık ben hayâtımdan ve hem benden hayât

   Tâc u tahtın başma çalsın sipihr-i bî-sebât

   Ben vücûdumdan peşîmân oldugum demdir bu dem

   1Övünecek olsam bana zât ve sıfat cevheri yeter;

   2gayretim, ikbal için güçlüklerin esiri olmaz.

   3Hepten usandık: ben hayatımdan, hayat da benden.

   4Kararsız felek tacını tahtını başına çalsın:

   5kendi varlığımdan pişman olduğum vakittir bu vakit.

   Bent övünmeyle açılıp pişmanlıkla kapanıyor; ortadaki dize (“ben hayâtımdan ve hem benden hayât”) usancı iki yönlü kurarak dönüşü sağlıyor. Kemal'in feleğe tacını çalması istiğnanın siyasi tonunu taşır. Kaynakta “baña” nazal n'li, “başma” ise başına yerine dizilmiş; ikisine de dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Başladı cûşa serimde Ekremâ sevdâ-yı yâr

   Güller açdı dâgdan tende nesîm-i nevbahâr

   Girye-hîz-i hasret oldu âh-ı çeşm-i eşk-bâr

   Olsun âhımdan yine eczâ-yı âlem târ u mâr

   Aşkla Nâmık perîşân oldugum demdir bu dem

   1Ey Ekrem, başımda yâr sevdası coşmaya başladı;

   2ilkbahar meltemi bedenimde yara yerinden güller açtı;

   3gözyaşı döken gözün âhı hasretin ağlatıcısı oldu.

   4Âhımdan âlemin zerreleri yine darmadağın olsun:

   5ey Nâmık, aşkla perişan olduğum vakittir bu vakit.

   Son bentte iki mahlas yan yana duruyor: ilk dizede Ekrem, kapanışta Nâmık. Tahmîs böylece iki şairin imzasını aynı bende sığdırıyor ve Ekrem kendini ustasının dizelerinin arasına yerleştiriyor. “Dâgdan gül açmak” yara ile çiçeği aynı yere koyan klasik mazmun; bahar meltemi burada bedende esiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle