Yâremin tîgını ele aldıkça

Sevgilinin kılıcı ele alındıkça konuşan yaralanır; rakip ve av olma bağı açık tutulur. Göğüste yarıklar açılır, sert havalar ve uçuş yüzeyi ağlayışa bağlanır. Sevgili garibin hâline bakmaz, ahından korkmaz, hakikat yoluna geçmez ve köpek düşmanlarla yiyip içer. Konuşan hâlini nasıl açıklayacağını, Tatar gamzelerin aman bilip bilmediğini sorar; gördüğünde ruhları korkar. Canan kavuşmasından uzaklaştırılmış, peri yaklaşmaz ve onu görünce kaçar. Ömer’in figanından sakınmayan sevgili yanından geçer; konuşan hasta canından usanır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yâremin tîgını ele aldıkça

   Saydolur ağyâra bize geldikçe

   1Sevgilimin kılıcını ele aldıkça;

   2‘Rakibe av olur, bize geldikçe’ [av olan, rakip ve geliş yönü bağı açık].

   Sevgilinin tîğı yaralayıcı bakış veya kılıçtır ve ele alındıkça tehdit yenilenir. İkinci dizede kimin av olduğu, rakibin avcı mı yönelme noktası mı sayıldığı ve bize kimin geldiği kesinlenmez; modern aparat bu dizimi korur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sîneme şerhalar açar ağladır

   Katı havalardan uçar ağladır

   1Göğsümde yarıklar açar, ağlatır;

   2Sert havalardan uçar, ağlatır [özne bağı açık].

   Sinede açılan şerhalar çizgi değil derin yarıklardır ve ağlama doğurur. İkinci dizede sert havadan uçanın kim olduğu belirtilmez; kılıç, kuş veya başka özne eklenmeden uçuş ile ağlayış korunur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Garib hâle bir dem nazar eylemez

   Âh ü enînimden hazer eylemez

   1Garibin hâline bir an bakmaz;

   2Ahımdan ve iniltimden sakınmaz.

   Garip hâle bir dem nazar edilmemesi sevgilinin en küçük ilgiyi bile esirgediğini gösterir. Âh ü eninden hazer etmemesi, konuşanın sesli acısının muhatapta ne korku ne merhamet uyandırdığını söyler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Semt-i hakîkate güzer eylemez

   Kelp adûlarla yer içer ağladır

   1Hakikat yönüne geçmez;

   2Köpek düşmanlarla yer içer, ağlatır.

   Semt-i hakikat sevgilinin geçmediği doğruluk yönüdür; sorun yalnız ilgisizlik değil doğru yola uğramamaktır. Kelp adûlarla yiyip içmesi rakibi aşağılayan tarihsel söylemdir ve âşığı toplumsal dışarıda bırakır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Hasbıhâlim nice eylesem iyân

   Tatar gamzeleri bilir mi aman

   1Hâlimi nasıl açıkça anlatayım?

   2Tatar gamzeleri aman bilir mi?

   Hasbihâlin nasıl iyân edileceği sorusu, acının anlatım yolunu bulamadığını gösterir. Tatar gamzeleri saldırgan ve yabancı bakışlardır; aman bilip bilmedikleri sorularak merhamet ihtimali çok düşük bırakılır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Havfeder ervâhım gördüğüm zaman

   Hâtırdan gönülden geçer ağladır

   1Gördüğüm zaman ruhlarım korkar [kişi bağı açık];

   2Hatırdan ve gönülden geçer, ağlatır.

   Görme anı ile ruhların korkusu arasındaki kişi zinciri açıktır; kimin gördüğü kesinleştirilmeden korku güvenle korunur. Hatır ve gönülden geçme, zihinsel alanı aşan hareketi ağlayış sonucuna bağlar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Vasl-ı cânânımdan olmuşum berî

   Yanıma yaklaşmaz birden ol peri

   1Sevgiliye kavuşmaktan uzak kaldım;

   2O peri birden yanıma yaklaşmaz.

   Vasl-ı canandan berî olmak konuşanın kavuşmayla ilişkisinin kesilmesidir. Perinin birden yana yaklaşmaması, uzaklığı yalnız coğrafi değil ani geri çekilme ve temastan kaçınma davranışı yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   Dağlara düşersem yeridir yeri

   Beni gördüğünce kaçar ağladır

   1Dağlara düşsem yeridir;

   2Beni görünce kaçar, ağlatır.

   Dağlara düşmenin “yeridir yeri” diye uygun sayılması Mecnun tipi kaçışı haklılaştırır. Sevgili konuşanı gördükçe kaçar; görünüş yaklaşma doğurmak yerine mesafeyi artırır ve nakarat ağlamayı yineler.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Ey Ömer hazeri yok figanımdan

   Semtine vardıkça uğrar yanımdan

   1Ey Ömer, figanımdan hiç sakınmaz;

   2Semtine vardıkça yanıma uğrayıp geçer.

   Mahlaslı hitap sevgilinin figandan hiç hazer etmediğini bildirir; ses yine etkisizdir. Konuşan onun semtine vardıkça sevgili yanından uğrayıp geçer, yakın mesafe gerçek karşılaşmaya dönüşmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Billâhi usandım hasta canımdan

    Hiç yüzüme bakmaz geçer ağladır

    1Allah’a yemin olsun hasta canımdan usandım;

    2Yüzüme hiç bakmadan geçer, ağlatır.

    Billâhi sözü hasta candan usanmayı yeminle ağırlaştırır; yaşam yorgunluğu sıradan yakınma değildir. Sevgilinin yüzüne bakmadan geçmesi, şiirin bütün ilgisizlik çizgisini son görsel reddedişte toplar.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle