Yoklamazsın hîç var mı dilde dâğın yâresin

Açılış dizesi sonda birebir dönen gazel. Arada sevgilinin bakışı bir katile, âşığın gönlü yüz parçaya bölünmüş bir yaraya dönüşür.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Yoklamazsın hîç var mı dilde dâğın yâresin

   Böyle mi gözler güzeller âşık-ı bîçâresin

   1Gönülde açtığın yaranın hâlini hiç yoklamıyorsun;

   2güzeller çaresiz âşıklarını böyle mi gözetir?

   Sitem doğrudan: yarayı açan kişi onu görmeye gelmiyor. İkinci dizedeki “gözler” fiili iki anlamda çalışıyor — hem bakmak hem kollamak. Bakılmayan âşık aynı zamanda korunmayan âşık.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Âh ile derdi bilinmez âşık-ı bîçârenin

   Çâk çâk ede meğer âhı dil-i sad-pâresin

   1Çaresiz âşığın derdi âh ile anlaşılmaz;

   2meğer âhı yüz parça gönlünü paramparça etsin.

   Feryat kanıt sayılmıyor. Derdin görünmesi için gönlün daha da yırtılması gerekiyor — acının ölçüsü sesi değil, açtığı hasar. Âh böylece rahatlatan bir nefes değil, yarayı görünür kılan ikinci bir darbe oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gördüğün öldürmedir kârı o hûnî gözlerin

   Koymaz anınçün elinden gamzeler gaddâresin

   1O kanlı gözlerin gördüğü iş öldürmektir;

   2onun için gamzenin hançerini elinden bırakmaz.

   Sevgilinin bakışı bir meslek sahibi gibi tanıtılıyor: işi öldürmek. Divan şiirinde gamze bir silahtır; burada silahı elinden bırakmaması ustalığın değil alışkanlığın işareti.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Zülfüne bend etmesin yâ n'eylesin Mecnûn gibi

   Zabta kâdir olmayan âşık-ı dil-âvâresin

   1Gönlü başıboş, kendini tutamayan âşığı

   2Mecnûn gibi saçına bağlamasın da ne yapsın?

   Bağlanmak bir çözüm olarak sunuluyor: kendini zapt edemeyen için zincir merhamettir. Mecnûn'a gönderme burada övgü değil teşhis. Saçın tuzak oluşu da bu beyitte cezadan çok, başıboş gönlü tutan bir tedbir gibi işliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Halka-i zülfünden eyler dil temâşâ ruhların

   Vermese hurşîde n'ola revzen-i nezzâresin

   1Gönül, saçının halkasından yüzünü seyrediyor;

   2güneşe bakma penceresini vermese ne olur?

   Saç halkası bir pencereye dönüşüyor ve âşık oradan bakıyor. Son dize kıskançlığı kozmik ölçeğe taşıyor: bu pencere güneşe bile kapalı kalabilir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Derdin izhâr etmek ister dâ'imâ Nef'î sana

   Sen de lutf et yokla bir gün dilde dâğın yâresin

   1Nef'î derdini sana her zaman açmak istiyor;

   2sen de lütfet, bir gün gönüldeki yaranın hâlini yokla.

   Gazel açılış dizesini neredeyse birebir tekrarlayarak kapanıyor — ama kip değişiyor: baştaki suçlama (“yoklamazsın”) sonda ricaya dönüyor (“yokla”). Altı beyit boyunca sitem eden ses, sonunda yalnızca bir kez bakılmasını istiyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle