Yoklamazsın hîç var mı dilde dâğın yâresin

Açılış dizesi sonda birebir dönen gazel. Arada sevgilinin bakışı bir katile, âşığın gönlü yüz parçaya bölünmüş bir yaraya dönüşür.

1. 1

   Yoklamazsın hîç var mı dilde dâğın yâresin

   Böyle mi gözler güzeller âşık-ı bîçâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönülde açtığın yaranın hâlini hiç yoklamıyorsun;

   2güzeller çaresiz âşıklarını böyle mi gözetir?

   Beyit yorumu +

   Sitem doğrudan: yarayı açan kişi onu görmeye gelmiyor. İkinci dizedeki “gözler” fiili iki anlamda çalışıyor — hem bakmak hem kollamak. Bakılmayan âşık aynı zamanda korunmayan âşık.

   ❞Alıntıyı kopyala
2. 2

   Âh ile derdi bilinmez âşık-ı bîçârenin

   Çâk çâk ede meğer âhı dil-i sad-pâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1Çaresiz âşığın derdi âh ile anlaşılmaz;

   2meğer âhı yüz parça gönlünü paramparça etsin.

   Beyit yorumu +

   Feryat kanıt sayılmıyor. Derdin görünmesi için gönlün daha da yırtılması gerekiyor — acının ölçüsü sesi değil, açtığı hasar.

   ❞Alıntıyı kopyala
3. 3

   Gördüğün öldürmedir kârı o hûnî gözlerin

   Koymaz anınçün elinden gamzeler gaddâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1O kanlı gözlerin gördüğü iş öldürmektir;

   2onun için gamzenin hançerini elinden bırakmaz.

   Beyit yorumu +

   Sevgilinin bakışı bir meslek sahibi gibi tanıtılıyor: işi öldürmek. Divan şiirinde gamze bir silahtır; burada silahı elinden bırakmaması ustalığın değil alışkanlığın işareti.

   ❞Alıntıyı kopyala
4. 4

   Zülfüne bend etmesin yâ n'eylesin Mecnûn gibi

   Zabta kâdir olmayan âşık-ı dil-âvâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönlü başıboş, kendini tutamayan âşığı

   2Mecnûn gibi saçına bağlamasın da ne yapsın?

   Beyit yorumu +

   Bağlanmak bir çözüm olarak sunuluyor: kendini zapt edemeyen için zincir merhamettir. Mecnûn'a gönderme burada övgü değil teşhis.

   ❞Alıntıyı kopyala
5. 5

   Halka-i zülfünden eyler dil temâşâ ruhların

   Vermese hurşîde n'ola revzen-i nezzâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1Gönül, saçının halkasından yüzünü seyrediyor;

   2güneşe bakma penceresini vermese ne olur?

   Beyit yorumu +

   Saç halkası bir pencereye dönüşüyor ve âşık oradan bakıyor. Son dize kıskançlığı kozmik ölçeğe taşıyor: bu pencere güneşe bile kapalı kalabilir.

   ❞Alıntıyı kopyala
6. 6

   Derdin izhâr etmek ister dâ'imâ Nef'î sana

   Sen de lutf et yokla bir gün dilde dâğın yâresin

   Günümüz Türkçesi +

   1Nef'î derdini sana her zaman açmak istiyor;

   2sen de lütfet, bir gün gönüldeki yaranın hâlini yokla.

   Beyit yorumu +

   Gazel açılış dizesini neredeyse birebir tekrarlayarak kapanıyor — ama kip değişiyor: baştaki suçlama (“yoklamazsın”) sonda ricaya dönüyor (“yokla”). Altı beyit boyunca sitem eden ses, sonunda yalnızca bir kez bakılmasını istiyor.

   ❞Alıntıyı kopyala