Sersem Ali Baba

Sersem Ali Baba kimdir?

Sersem Ali Baba, 16. yüzyılda yaşamış bir Bektaşî postnişini ve tekke şairidir. Şiirlerinde “Sersem Ali” mahlasını, bazen de yalnızca “Sersem” biçimini kullanır. Adı edebiyat tarihine bir kitapla değil, Bektaşî mecmualarında dolaşan az sayıda nefesle girmiştir.

Hayatına dair bilgiler oldukça sınırlıdır. Onu ilk defa toplu biçimde tanıtan Sadettin Nüzhet Ergun, 1955'te yayımlanan “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” adlı derlemesinde açıkça “hayatı hakkında etraflı malûmata sahib değiliz” der. Bugün de doğum yılı, doğum yeri, ailesi ve eğitimi hakkında kaynaklarda bir kayıt bulunmuyor.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum tarihi ve yeri bilinmiyor. Kaynaklarda ailesine ve öğrenim gördüğü çevreye ilişkin bir bilgi de yok; TEİS'teki maddesi bu boşluğu ayrıca kaydeder. Bilinen ilk bağı Balım Sultan'adır: Ergun'un derlemesi onu Balım Sultan'ın müritleri arasında sayar, TEİS maddesi ise “ilk müritlerinden ve halifelerinden” olduğunu belirtir. Bu bağın metindeki karşılığı da var — arşivdeki “Yedi iklim dört köşeyi dolandım” nefesinde Balım Sultan adı doğrudan anılır ve Ergun tam olarak bu manzumeye dayanarak şairin kimliğini tespit ettiğini yazar.

Hacı Bektaş Veli dergâhına Balım Sultan'dan sonra atanan ikinci postnişindir; dergâha gelişi Balım Sultan'dan otuz altı yıl sonradır. Ergun tayin yılını 958 (1551) olarak verir. Bektaşîliğin Babagân kolunda en üst makamı anlatan “dedebabalık” adlandırmasının ilk defa onunla kullanılmaya başlandığı kabul edilir. Turgut Koca'nın aktardığına göre daha önce paşalık ve vezirlik görevlerinde bulunmuş, Bektaşî postuna ilk olarak 1520'de oturmuştur.

Koca'nın naklettiği bir rivayet, arada bir kopukluk olduğunu söyler: Kanûnî'nin ilk eşi Mâhidevrân saraydan uzaklaştırılınca, onun ağabeyi olduğu için Sersem Ali Baba da Hacı Bektaş dergâhından uzaklaştırılmış, Kalkandelen'deki Harabâtî dergâhına gitmiş, sonra padişahın fermanıyla geri çağrılmış ve hac yolundan dönerek 1551'de posta oturmuştur. Bu anlatı TEİS maddesinde de doğrudan Koca'ya isnat edilerek, alıntı hâlinde verilir; bağımsız bir belgeyle ölçülemediği için burada da bir rivayet olarak aktarılıyor. İki kaynağın kesiştiği noktalar ise 1551 tayini ve 977 (1569) yılındaki vefatıdır.

Kabri, Hacı Bektaş Dergâhı'nda “Kırklar Meydanı” denilen meydanın girişinde, sol taraftadır. Kalkandelen'deki Harabâtî dergâhında da ona ait bir kabir bulunur; Turgut Koca bunun saygı nişanesi olarak yaptırılmış bir makam olduğunu belirtir. Ergun ise bu ikiliği bir ihtiyat kaydı olarak kullanır: Kalkandelen'de aynı adı taşıyan bir azizin daha medfun bulunduğunu hatırlatıp, mecmualardaki “Sersem Ali” imzalı nefeslerin bu şaire ait olduğunu ancak “kuvvetli bir ihtimal ile” söyleyebileceğini yazar.

Şiir anlayışı ve dili

Aruzu değil heceyi kullanır. Bilinen dört nefesinin seksen sekiz dizesinin tamamı on bir hecelidir ve dördü de dörtlüklerle kurulmuştur. Bu, şiirlerinin okunmak için değil söylenmek için yazıldığını gösterir: her dörtlüğün son dizesi sabit bir nakarat ya da rediftir ve nefes o tekrarın üzerinde yürür.

Nakaratı bir düşünce aracı gibi çalıştırır. “Allah bir Muhammed Ali'dir Ali” dörtlüğün hem ikinci hem dördüncü dizesini tutarak araya giren her ifadeyi aynı cevaba bağlar; “sabahtan” redifi bir saati değil bir şartı yineler; “Ey gürûh-i nâcî size aşk olsun” şiiri bir hitap metnine, “Hünkâr Hacı Bektaş pîrim Hû deyu” ise bir ziyaret anlatısına çevirir. Dört nefesin dördünde de yapı aynı: değişen dizeler ilerler, değişmeyen dize ölçüyü tutar.

Söz varlığı bütünüyle Alevî-Bektaşî inancından ve tasavvuf terminolojisinden gelir. Allah-Muhammed-Ali üçlemesi, Kırklar, gürûh-i nâcî, Şâh-ı merdan, Şîr-i Yezdan gibi kavramlar ile Hacı Bektaş Veli, Balım Sultan ve Karaca Ahmed Sultan adları metinlerin dokusunu kurar. Erkâna ait terimler de doğrudan dizeye girer: “el almak”, “ikrar vermek”, “destur almak”, “çerağ uyandırmak”. Bir nefesi on iki imamın adını sırayla anan bir düvaz imamdır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dört nefesMüstakil bir divanı ya da kitabı bilinmiyor. Bilinen dört nefesi Bektaşî mecmualarından derlenerek Sadettin Nüzhet Ergun'un “Bektaşî Şairleri ve Nefesleri” (1955, s. 228–231) ve Turgut Koca'nın “Bektaşi Alevi Şairleri ve Nefesleri” (1990, s. 199–202) derlemelerinde yayımlandı; bu arşivdeki metinler Ergun'un neşrinden geliyor.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Düvaz imamDört nefesten biri olan “Sabah seherinde virdim budur bu”, on iki imamın adını sırayla anan bir düvaz imamdır; TEİS maddesi bu manzumeyi ayrıca kaydeder.

Edebiyat tarihindeki yeri

Sonraki geleneğe bıraktığı iz bir eserde değil bir makamda: Bektaşîliğin Babagân kolunda en üst makamı anlatan “dedebabalık” adlandırmasının ilk defa onunla kullanıldığı kabul edilir ve Balım Sultan'dan sonra Hacı Bektaş dergâhının postuna oturan ikinci kişi olarak anılır. Şair olarak yaşaması ise derlemecilere kalmıştır: nefesleri Bektaşî mecmualarında elden ele geçmiş, yirminci yüzyılda Sadettin Nüzhet Ergun ve Turgut Koca'nın antolojileriyle basılı hâle gelmiştir. Bu dolaşım biçimi bir belirsizliği de beraberinde getiriyor — mecmualarda kimi zaman yalnız “Sersem” imzası bulunduğu ve Kalkandelen'de aynı adla anılan başka bir aziz de olduğu için, Ergun metinlerin aidiyetini kesin bir hüküm olarak değil kuvvetli bir ihtimal olarak kaydeder. Bu yüzden nefeslerinin yanında hangi neşre ve hangi kaynak sürümüne dayandığını göstermek gerekiyor.