Bu kühen meyhânede esbâb-ı işret kalmamış

Redifi "kalmamış" — duyulan geçmiş zamanla, yani şairin kendi görmediği bir tükenişin haberiyle. Boşalan meyhaneden başlayıp ateş azabının, korkunun ve nihayet şarabın tadını bilme kabiliyetinin ortadan kalkışına ulaşır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Bu kühen meyhânede esbâb-ı işret kalmamış

   Yok şarâb u câm u âsâr-ı muhabbet kalmamış

   1Bu eski meyhanede içki meclisinin araçları kalmamış;

   2şarap yok, kadeh yok, muhabbetten iz kalmamış.

   Redif "-mış" ekiyle kurulduğu için gazelin tamamı bir başkasından duyulmuş gibi anlatılır; şair boşalmış meyhaneyi sonradan gören biridir. "Kühen" eski demektir ve divan şiirinde çoğu zaman dünyanın sıfatıdır; dolayısıyla tükenen yalnız bir mekân değil, bir çağdır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ol günehkârâne kim görmüş azâb-ı aşkını

   Rûz-ı mahşerde ukab-ı nâra hâcet kalmamış

   1Aşkının azabını görmüş olan o günahkârlara

   2mahşer gününde ateş cezasına gerek kalmamış.

   Aşkın azabı çekilmiş bir ceza olarak kabul edilir ve cehennemin işlevi boşa çıkar. "Ukab" ceza demektir; hukukî bir kelimenin mahşer sahnesine taşınması, beyti bir mahkeme hükmü gibi okutur. Cüretkâr iddiayı yumuşatan tek şey, redifin duyulan geçmiş kipidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gark-ı envâr-ı mesârr etmiş tecellâ-yı ruhun

   Âlem-i hâtırda târikî-i mihnet kalmamış

   1Yanağının tecellisi her yeri sevinç nurlarına gark etmiş;

   2hatıra âleminde mihnetin karanlığı kalmamış.

   "Tecellâ" Tûr dağındaki görünmenin kelimesidir; sevgilinin yanağına bağlanınca yüz bir vahiy yerine geçer. Beyit ışık ile karanlığı karşı karşıya koyar ve olayın geçtiği yeri "âlem-i hâtır" diye adlandırır: zihin, kendi havası ve kendi gecesi olan ayrı bir dünyadır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Eylemiş sad çâk cismim hârhâr-ı derd ü gam

   Zahm-ı tîg-ı gamze-i cânâna hâcet kalmamış

   1Dert ve gam dikeni gövdemi yüz parça eylemiş;

   2cananın gamze kılıcının yarasına gerek kalmamış.

   İkinci beyitteki "hâcet kalmamış" burada aynen döner ve gazel kendi içinde kafiyelenir. Sevgilinin bakışı divan şiirinde keskin bir kılıçtır; gam onun işini önceden görmüştür. Böylece şikâyet, sevgiliyi zahmetten kurtaran bir mazeret kılığında sunulur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şerbet-i lâ'l-i lebin zehr-âbe nûş-ı ye-'sidir

   Hızr için âb-ı hayâta gayrı minnet kalmamış

   1Dudağının lâl şerbeti, ümitsizlik zehrini içmektir;

   2Hızır'ın artık âb-ı hayâta minnet etmesine gerek kalmamış.

   Şerbet ile zehr-âbe aynı kaptadır: dudak hem hayat verir hem öldürür. İkinci dize bu suyu Hızır'ın ölümsüzlük çeşmesiyle yarıştırır ve tekelini kırar. Kaynak "ye'sidir" kelimesini "ye-'sidir" diye kayık bir tireyle basmıştır; dizgi olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bî-fütûr eyler temâşâ kadd-i cân-âşûbunu

   Şûr-ı sâ'atten gönülde havf u haşyet kalmamış

   1Can karıştıran boyunu hiç yılmadan seyreder;

   2kıyamet saatinin gürültüsünden gönülde korku ve dehşet kalmamış.

   Can karıştıran boyu yılmadan seyreden gönülde saatin gürültüsünden doğan korku kalmadığı söylenir. ‘Sâ‘at’, mahşer bağlamındaki kıyamet vaktidir; günümüz Türkçesi ve yorum iki kaynak dizesinin karşılaştırmasıyla sınırlıdır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Turfa bir devrindeyiz dehrin ki Ekrem kimsede

   Bâdenin keyfiyyetin idrâke himmet kalmamış

   1Ey Ekrem, zamanın öyle tuhaf bir devrindeyiz ki kimsede

   2şarabın niteliğini anlamaya himmet kalmamış.

   Mahlasta kayıp yeniden tanımlanır: zamanın bu tuhaf devrinde kimsede şarabın niteliğini ve keyfini anlamaya gayret kalmamıştır. Eksiklik kadehten içene geçer; şairin dış yazıları bu hükme kanıt diye eklenmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle