Büyük Validemin Sesi

Yüz yaşındaki bir ninenin sesi, on üç dize boyunca “nedir bu ses” diye sorulur. Cevap en sonda gelir ve o ana kadar sayılan bütün benzetmeler — harap köşk, donmuş şehir, kırık tel — tek bir insanın sesini tarif etmek içindir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Nedir bu ses ki derinlerden eyliyor nebeân?

   Bu ses ki inliyor altında bir uzun asrın?

   Bu ses ki sem'ime eyler, harâb bir kasrın

   Suhûr-ı sâkitesinen, fekâheler ityân

   1Nedir bu ses ki derinlerden kaynıyor?

   2Bu ses ki uzun bir asrın altında inliyor?

   3Bu ses ki kulağıma, harap bir köşkün

   4sessiz taşlarından latifeler getiriyor?

   Soru üç kez tekrarlanarak yığılıyor ve cevap geciktiriliyor. “Bir uzun asrın altında inlemek” yaşı bir ağırlık olarak tarif ediyor. Harap köşk imgesi bedeni bir yapıya benzetiyor — ses o yapının içinden geliyor.

   Bütün dörtlük yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Bu savt-ı çeşme-i efsürde, savt-ı ra'şe-künân

   Ki ihtizâzına benzer gunûde bir nehrin?

   Ki müncemid sesi tarzında bir donuk şehrin

   Müdâm eder uyuşuk bir heşâşeden tayerân?

   1Bu donmuş çeşmenin sesi, bu titreyen ses,

   2uykudaki bir nehrin titreşimine benzer;

   3donuk bir şehrin donmuş sesi gibi

   4sürekli uyuşuk bir neşeden uçar durur.

   Üç benzetme de aynı çelişkiyi taşıyor: donmuş çeşme, uyuyan nehir, donuk şehir. Hepsi akması gereken ama akmayan şeyler. Ses hâlâ var ama hareketini yitirmiş — yaşlılığın en isabetli tarifi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Sadâ-yı hasta, sadâ-yı ramak, sadâ-yı dü-tâ

   Ki elvada-ı hayat eder, durur tertîl?

   Bu ses ki lâyık olur dense: elveda-ı sadâ?

   1Hasta ses, son nefes sesi, iki büklüm ses;

   2hayata veda eder, ağır ağır okur durur.

   3Bu ses ki “sesin vedası” dense yeridir.

   Üç sıfat art arda: hasta, son nefeslik, iki büklüm. Sese beden özellikleri veriliyor — “dü-tâ”, yani kambur. Son dizedeki tanım şiirin başlığına verilecek ikinci bir ad gibi duruyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Sımâh-ı câna mezâ mâ-mezâ sesi getirir

   Bu lahn-ı târ-ı şikeste, bu savt-ı habl-i alîl,

   Bu ses ki cedde-i sad-sâlemin güzel sesidir!

   1Canın kulağına geçip gitmişin sesini getirir

   2bu kırık telin ezgisi, bu hasta ipin sesi;

   3bu ses ki yüz yaşındaki ninemin güzel sesidir!

   Cevap son kelimede geliyor ve bir sürprizle: bütün o harap, donmuş, hasta benzetmelerinden sonra ses “güzel” diye adlandırılıyor. Şiir yaşlılığı acımasızca tarif edip sonunda ona sahip çıkıyor; ünlem işareti bu dönüşü taşıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle