Ey Gamze Cihân Mülkünü Pür-fitne vü Şûr Et

Beş beyit de emir kipiyle bitiyor. Sırayla gamzeye, rüzgâra ve kendine buyruk veriliyor; istenen şey rahat değil fitne, aydınlık değil toz, varlık değil yok olmak. Sonunda sığınacak yer olarak karıncanın kanadının altı gösteriliyor.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ey gamze cihân mülkünü pür-fitne vü şûr et

   Ervâh-ı kudüsten dahi âsâyişi dûr et

   1Ey yan bakış, dünya mülkünü fitneyle kargaşayla doldur,

   2kutsal ruhlardan bile huzuru uzaklaştır.

   Gazelin redifi bir emir: "et". Beş beyit boyunca hep bir şeyin yapılması isteniyor. Matlada muhatap gamze, yani sevgilinin yan bakışı; ondan istenen huzur değil, dünyayı fitneyle doldurmak ve kutsal ruhlardan bile rahatı kaçırmak.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ey bâd umarız gerd-i reh-i kûyunu senden

   Çeşm-i dili rûşengede-i şevk u sürûr et

   1Ey rüzgâr, senden onun mahallesinin yol tozunu umarız;

   2gönül gözünü şevk ve sevinçle aydınlanmış kıl.

   Muhatap değişiyor, şimdi rüzgâra sesleniliyor. Ondan umulan armağan sevgilinin mahallesinin yolundan gelen toz; o toz gönül gözüne sürme olacak. Toprak burada kirletici değil, aydınlanmanın maddesi sayılıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Ma'nâda kelîm ol yine hâmûşluk eyle

   Pervâne gibi kendine her âfeti tûr et

   1Manada Mûsâ ol, ama yine suskun kal;

   2pervane gibi her âfeti kendine Tûr dağı yap.

   Kelîm, Allah'la konuşan Mûsâ'nın sıfatı. Beyit bir çelişki kuruyor: manada Mûsâ ol ama sus. İkinci dize aynı kıssayı sürdürüyor — pervane gibi her âfeti kendine Tûr dağı yap, yani yanmayı vahiy yeri say. Bu dize kaynakta vezni bir hece eksik bırakıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Düş hâk-i reh-i pâyına mahv eyle vücûdun

   Bu sûretile meşhedini mebhıt-ı nûr et

   1Ayağının yol toprağına düş, varlığını yok et;

   2böylece şehit düştüğün yeri nurun indiği yer kıl.

   İki dize bir zincir kuruyor: varlığını yok et, sonra öldüğün yer nurun indiği yer olsun. Fenâ, karşılığı sonradan gelen bir işlem gibi kurgulanıyor. Kaynakta "mebhıt" diye dizilmiş kelime "mehbit" okunacak yerde harflerini karıştırmış.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ekrem gibi tâ şöyle zebûn eyle vücûdun

   Kim cây-ı penâhın teh-i bâl ü per-i mûr et

   1Ekrem gibi varlığını öylesine güçsüz kıl ki

   2sığınacak yerin karıncanın kanadının altı olsun.

   Mahlas beyti tevazuu ölçüye vuruyor: sığınacak yer karıncanın kanadının altı kadar küçük olsun. "Mûr" karınca demek. Yedinci dizeyle aynı kafiye kelimesi ("vücûdun") ikinci kez kullanılıyor; kaynak bu îtâyı düzeltmemiş, biz de düzeltmedik.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle