İrtifâ'-ı câh ile mukbil ne nâz eyler bana

Makam yükselmesinin nazına aldırmayan bir rindin dilinden beş beyit. Kader aşk yolunu varlığı eriten bir aleve çevirir, şair bunu düşüş değil yükseliş sayar; gazel sevgilinin güzelliğini niçin ancak yarı açtığını söyleyerek biter.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   İrtifâ'-ı câh ile mukbil ne nâz eyler bana

   Rind-i rıf'at düynenim gerdün niyâz eyler baña

   1Makamı yükselen talihli kişi bana ne naz edebilir ki;

   2ben yücelik rindiyim, gök kubbe bana yalvarır.

   Gazel bir reddedişle açılıyor: mevki sahibinin nazı, mevkiye aldırmayanın karşısında hükümsüzdür. İkinci dize üstünlüğü büsbütün tersine çeviriyor — naz eden değil niyaz eden taraf felek oluyor. Bu dizedeki “düynenim” kaynakta bozuk; olduğu gibi bırakıldı, günümüz karşılığında boş geçildi.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Nâ-murâd ol rind-i mahviyyet-nişânım kim kazâ

   Râh-ı aşk-ı şu’le-i hestî-güdâz eyler baña

   1Ben o muradına ermemiş, kendini yok saymayı nişan edinmiş rindim ki kader,

   2aşk yolunu benim için varlığı eriten bir alev kılar.

   “Nâ-murâd” ile “mahviyyet” yan yana durunca yoksunluk bir eksiklik olmaktan çıkıp bir rütbeye dönüşüyor. Beytin asıl işi ikinci dizede: yol yürünen bir şey olmaktan çıkıyor, “hestî-güdâz”, yani varlığı eriten bir alev hâline geliyor. Yürüyen kişi yolun sonuna değil kendi yokluğuna varıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Âzim-i mi 'rac-ı vaslım mahrem-i bezm-i yakîn

   Hâmil-i vahy-i Hudâ ifşâ-yı râz eyler baña

   1Kavuşma miracına yönelmişim, yakîn meclisinin mahremiyim;

   2Allah'ın vahyini taşıyan melek bana sırrı açar.

   Beyit âşığı peygamber makamının diline yaklaştırıyor: mi'rac, bezm-i yakîn ve vahiy taşıyıcısı Cebrail üst üste geliyor. Recaizade'nin gazellerinde beşerî aşk sık sık bu dinî sözlükten güç alır, ama iddia sahibi olan âşıktır. Kaynakta “mi 'rac” araya bir boşluk girmiş hâlde dizilmiş; dokunulmadı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Beste-i kayd-ı ta'alluktur dilim zülfünde tâ

   Aşk-ı ulviyyetle arz-ı imtiyâz eyler baña

   1Gönlüm saçının bağına öyle düğümlenmiş, bağlanma kaydına öyle bağlanmıştır ki,

   2yüce aşkla bana kendi ayrıcalığını gösterir.

   Zülüf klasik şiirde tuzaktır; burada tuzağa düşmüş gönül, esaretini sahibine bir imtiyaz diye sunuyor. “Kayd” hem bağ hem kayıt demek: gönül bağlandığı yere aynı zamanda yazılmış oluyor. Bağlanmanın yükseltici sayılması, bir önceki beyitteki mahviyet fikrinin doğrudan devamı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Mahv eder Ekrem vücûdum tâbiş-i berk-ı cemâl

   Ol sebebden yâr hüsnün nîm-bâz eyler baña

   1Ekrem, güzellik şimşeğinin parıltısı varlığımı yok eder;

   2sevgili bu yüzden güzelliğini bana ancak yarı açar.

   Kapanış beyti Tûr'daki tecelliyi çağırıyor: bakan yanar, o yüzden güzellik tam gösterilmez. “Nîm-bâz” yarı açık demek ve sevgilinin bu cimriliği kıskançlık değil, âşığı ayakta tutmak için alınmış bir tedbir olarak okunuyor. Mahlas dizenin içinde geçtiği için alındı, yıldızlar atıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle