Ne Sâmân-ı Tahammül Var Ne Sabr-ı Bî-vefâ Kaldı

Tahammül imkânının ve sabrın tükenişini sevgiliye bırakan gazel; vefanın karşılıksızlığını, İskender'in dünya aynasının yok oluşunu ve yorulan kalem atını işler.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Ne sâmân-ı tahammül var ne sabr-ı bî-vefâ kaldı

   İşim ey çâre-sâz-ı ‘âşıkân âhir sana kaldı

   1Ne dayanacak imkân var ne de vefasız sabır kaldı;

   2ey âşıkların dermanı, işim sonunda sana kaldı.

   Beyit iki yokluğu sayarak açılır ve sabrı ‘bî-vefâ’ diye niteler: dayanak sanılan şey de terk etmiştir. Redif ilk dizede tükenmeyi, ikincisinde havale etmeyi anlatır. Aynı sözcük hem bitişi hem geriye kalan tek çıkışı taşımış olur.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Ne çekdimse mükâfât-ı vefâdır bana ammâ sen

   Ne cevr itdinse cümle yanına ey pür-cefâ kaldı

   1Ne çektiysem vefanın bana verdiği karşılıktır; ama senin

   2ettiğin bütün eziyetler, ey cefası bol sevgili, yanında kaldı.

   Hesap iki taraflı tutulur: âşığın çektiği vefasının ödülüdür, sevgilinin ettiği ise yanına kâr kalmıştır. ‘Yanına kalmak’ deyimi hukukî bir eksiklik bildirir. Beyit acıyı değil cezasızlığı şikâyet konusu yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Henüz âsârı ile yâd iderler sûretâ baksın

   Ne İskender ne hod âyîne-i gîtî-nümâ kaldı

   1Görünüşte baksınlar: onu hâlâ eserleriyle anarlar;

   2ne İskender kaldı ne de dünyayı gösteren aynası.

   İskender ile dünyayı gösteren aynası, bir sahipten geriye ne kaldığını ölçmek için anılır. Görünüşte anılmak sürer, ama nesne de kişi de yok olmuştur. Beyit şöhreti kalıcılık kanıtı saymaz; anılmakla var olmak arasına mesafe koyar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Ne var gel makdeminle hâkden ref‘ ile teşrîf it

   Gözüm yollarda ey nûr-ı basar çün nakş-ı pâ kaldı

   1Gel; gelişinle beni topraktan kaldırıp onurlandır;

   2ey gözümün nuru, gözüm yollarda, geriye yalnız ayak izin kaldı.

   Davet bir kaldırma isteğidir: âşık topraktadır, gelen kişi onu yerden alacaktır. İkinci dize bekleyişi göz ile yol arasında kurar ve geriye kalan tek şeyi söyler — ayak izi. Sevgiliden arda kalan, kendisi değil bastığı yerin biçimidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   O rütbe ‘arsa-i ma‘nâda irhâ-yı ‘inân itdim

   Tekâpûdan kümeyt-i hâme âhir Râsimâ kaldı

   1Anlam alanında dizginleri o kadar gevşettim ki

   2ey Râsim, kalemin doru atı koşmaktan sonunda yorgun kaldı.

   Makta şiir yazmayı at koşturmaya çevirir: anlam bir meydan, kalem bir doru attır. Dizginin gevşetilmesi serbestliği, atın yorulması ise sınırı gösterir. Gazel böylece kendi bitişini konu edinir; söz, atın soluğu kesildiği yerde durur.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle