Niçe Feryāda Varā Nālelerüm Āh Saña

Feryadını işitmeyen sevgiliyi taş gönüllülükle suçlayan gazel, güzelliğin geçiciliğini hatırlatır; rakibin yakınlığından yanan Mihrî sonunda Yusuf bakışıyla gençleşen Züleyha imgesine sığınır.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Niçe feryāda varā nālelerüm āh saña

   Niçe bir ʿarz ideyüm hālümi her gāh saña

   1İniltim daha ne kadar feryada dönüşecek, ah sana!

   2Hâlimi sana her vakit daha ne kadar anlatacağım?

   İki soru uzun süren cevapsızlığı ölçer: inleme artık feryada varmış, hâl defalarca sunulmuştur. ‘Niçe’ tekrarı yalnız miktarı değil tükenmiş sabrı bildirir; sevgilinin sessizliği karşısında sözün şiddeti artmasına rağmen sonuç değişmez.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   İşidüp bülbül'i şeydā meger āh'ı seherüm

   Çagırup derd ile dir āh beni vāh saña

   1Çılgın bülbül galiba seher âhımı işitti;

   2dert içinde bağırıp ‘bana ah, sana vah’ diyor.

   Bülbül âşığın seher sesini tekrar eden yankıya dönüşür. Onun ‘âh’ ve ‘vâh’ ünlemleri anlamlı cümleden çok acının sesidir; konuşucunun kişisel yakınması bahçeye yayılır ve başka bir canlının ağzında toplu feryat hâlini alır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   hüsn'i sermāyesi elden gidicek bir gün ola

   Bildüre etdügini sevdügüm Allāh saña

   1Güzellik sermayen bir gün elinden gidince

   2sevgilim, Allah yaptığını sana bildirsin.

   Güzellik ‘sermaye’ diye anılarak tükenen dünyevî bir servet sayılır. Konuşucu bugün kendisine yönelen davranışı açıklayamayan sevgilinin, güzelliği geçince kendi yaptığını görmesini ister; hükmün faili âşık değil Allah'tır ve dize karşılık ya da ceza biçimini ayrıca belirtmez.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Gün yüzüñ burc'ı şeref üzre tulūʿ etdügiçün

   Giceler subha degin ta ki kalur māh saña

   1Güneş yüzün şeref burcunda doğduğu için

   2ay geceleri sabaha kadar sana kalır.

   Yüz güneşe, bulunduğu yer göksel bir şeref burcuna dönüşür. ‘Tulûʿ etdügiçün’ bağlacı geceyi bu doğuşun sonucu sayar; ayın gece boyunca sevgilinin yanında kalışı, gök cisimlerini de onun çevresinde bekleyen varlıklar gibi düşündürür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Ḫāk ider gayret odı bu dil'i miskīni yakub

   Bile yanuñda rakīb olalı hem-rāh saña

   1Kıskançlık ateşi bu zavallı gönlü yakıp kül eder;

   2rakip yanında sana yoldaş olduğundan beri.

   Gönül ‘hâk’, yani toprak edilir: yanmanın sonucu acı değil, geriye kalan külün kendisidir. ‘Olalı’ eki yangına başlangıç tarihi verir ve onu rakibin yoldaşlığından beri süren bir hâle çevirir. Yakınlık rakibe hareket alanı açarken âşığın iç dünyasını ortadan kaldırır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Nice sengīn dil imişsin ki es̲er itmedi hiç

   ʿĀşık'ı şūrīdeler āhı seher gāh saña

   1Ne kadar taş gönüllüymüşsün ki

   2çılgın âşıkların seher vakti âhı sana hiç etki etmedi.

   Seher âhı gelenekte kabul ve tesir umudu taşır, fakat sevgilinin gönlü taşa benzetildiği için bu ses içeri işlemez. ‘Nice’ sözü ilk beyitteki süre sorusundan şaşkınlığa döner; sorun feryadın azlığı değil muhatabın geçirimsizliğidir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Nev-cevān etdi Züleyhā gibi Mihrī seni ʿışk

   kılalı lutf ile Yūsuf nazarın şāh saña

   1Aşk seni Züleyha gibi yeniden gençleştirdi, ey Mihrî;

   2şah sana Yusuf gibi lütufla bakalı beri.

   Son beyit yakınmayı diriliş imgesiyle kapatır. Yusuf'un bakışıyla gençleşen Züleyha anlatısı, sevgilinin bir nazarını zamanın yıkımını tersine çevirecek güçte gösterir; feryat boyunca esirgenen karşılık burada umut edilen lütfa dönüşür.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle