Mihrî Hatun

Mihrî Hatun kimdir?

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü Mihrî Hâtun'u Osmanlı döneminin ilk kadın divan şairi olarak tanımlar. Amasya'da doğdu, orada yaşadı ve orada öldü; şiirinin arka planında II. Bâyezîd'in şehzadelik ve valilik yıllarında bu şehirde toplanan edebî çevre vardır.

Adı, kadın şairin divan geleneği içinde bir külliyat sahibi olabildiğini gösteren ilk örnek olduğu için anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre dili sade ve doğaldır, ağırlık sanat gösterisinde değil duygunun anlatımındadır — ve dönemin tezkirecileri bu tercihi över de eleştirir de.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü doğum yılını 860-865/1455-56 – 1460-61 aralığında tahmin eder ve doğum yerini Amasya olarak verir. Babası Belâyî mahlasıyla şiir yazan Kâdı Hasan Amasyevî'dir; büyük dedesi ise Gümüşlüoğullarından, keramet sahibi bir şeyh olarak anılan Pîr İlyâs Şücâ'addîn-i Halvetî'dir. Aynı madde onun kültür düzeyi yüksek bir ortamda büyüdüğünü, Arapça ile Farsçayı ve bu dillerin edebiyatlarına dair asgari malumatı öğrendiğini, dinî bilgilerde üst seviye bir eğitim aldığını kaydeder.

II. Bâyezîd Amasya valisi iken saray çevresine dahil oldu; Şehzâde Ahmed döneminde saraydaki sohbet halkalarına katıldı, kendi evinde de edebî sohbetler ve musikî toplantıları düzenledi, diğer şairlerle karşılıklı latifeler yazıp atıştı. Amasya sarayındaki çevrede Çeşmî, Şermî, Figânî, Kâmî ve Melîhî gibi Türk şairleri ile Basîrî, Penâhî gibi Acem şairleri bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi, II. Bâyezîd'e kasideler gönderdiğini ve 1505-1512 arasında dört kez in'am aldığını belgeye dayanarak yazar.

Birçok talibi çıkmasına karşın hiç evlenmedi; yaşlılığında Eyüp müderrisi Paşa Çelebi'nin evlenme teklifini de reddetti. Necâtî'nin şiirlerine nazireler yazdı, fakat Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü Necâtî'nin bundan hoşlanmadığını belirtir.

Ölüm tarihi kaynakların ayrıldığı noktadır. Çoğu kaynak 912/1506-07 verir; İsmail E. Erünsal'ın 1981'de yayımladığı in'âmât defteri incelemesi bunu çürütür ve şairin 918/1512-13'te hayatta olduğunu gösterir. Bu durumda ölüm, 918/1512-13'ten sonra ve elli-altmış yaşları arasında Amasya'da olmuştur; Gibb 920/1514 tarihini verir. TDV İslâm Ansiklopedisi de ölümü "917/1512'den sonra" diye kaydeder. Amasya'da büyük dedesi Pîr Şücâ'addîn İlyâs'ın türbesine defnedildi, ancak hangi mezarın ona ait olduğu bilinmiyor.

Divanı 1987 beyittir ve 17 kaside, 210 gazel, 1 müstezâd, 9 murabba, 1 tahmîs, 1 tercî-i bend, 2 mesnevî ile 7 müfred içerir; Mehmet Arslan'ın neşri 2007'de yayımlandı. İkinci eseri, büyük ihtimalle ömrünün son yıllarında yazdığı 461 beyitlik Tazarru'-nâme mesnevîsidir; tevhîd, münâcât, na't, dua ve pişmanlık temaları taşır. Evliyâ Çelebi ayrıca fıkha ve ferâize ilişkin risâleleri olduğunu söyler, fakat bunu başka hiçbir kaynak doğrulamaz.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, divan şiirindeki hiçbir kadın şairde Mihrî Hâtun kadar duygularını açığa vuran bir üsluba rastlanmadığını yazar; şiirinin sanat kaygısından çok bir kadının hayallerini, meraklarını ve aşk tecrübelerini yansıtmaya yöneldiğini, dilinin de çağdaşlarına göre sade olduğunu belirtir.

Bu katalogdaki gazellerinde de âşık rolünü kadın özne üstlenir: “Ben umardım ki seni yâr-ı vefâ-dâr olasın” gazeli bir bedduaya dönüşür, sonunda bedduayı “bed-duâ etmezem ammâ” diyerek geri alır.

Dönemin tezkirecileri bölünür. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Sehî onun hoş tabiatından ve meşhur beyitlerinden söz eder; Âşık Çelebi ise bazı kelimelerini nâ-münasip bulur ve şiirini bütün olarak vasat sayar. Kaynaklar buna karşılık namusunun tartışılmadığını vurgular.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Dîvân1987 beyit; 17 kaside, 210 gazel, 1 müstezâd, 9 murabba, 1 tahmîs, 1 tercî-i bend, 2 mesnevî ve 7 müfred. Mehmet Arslan neşri 2007. Bir nüshası II. Bâyezîd'in mührünü taşır.
• Tazarru'-nâme461 beyitlik mesnevî; tevhîd, münâcât, na't, dua ve pişmanlık bölümleri. Büyük ihtimalle ömrünün son yıllarında yazıldı.
• Fıkıh ve ferâize dair risâlelerYalnız Evliyâ Çelebi'nin bildirdiği, başka hiçbir kaynağın doğrulamadığı eserler.

Edebiyat tarihindeki yeri

Mihrî Hâtun'un adı, kadın şairin divan geleneği içinde bir külliyat bırakabildiğini gösteren ilk Osmanlı örneği olarak taşınır; divanının bir nüshası II. Bâyezîd'in mührüyle Süleymaniye Kütüphanesi'nde durur. Asıl adına dair Fahrünnisâ ya da Mihrünnisâ iddialarının hiçbir kaynağa dayanmadığını da yine bu maddeler kaydeder. Uluslararası Astronomi Birliği, Venüs'teki bir kratere onun adını vermiştir.