Şu'le-bâr oldı göñülde hançer-i âzâr hayf

Nâmık Kemal'in “hayf” redifli gazeline yazılmış altı bentlik bir tahmîs; her bendin ilk üç dizesi Ekrem'in. Otuz dizenin her bendi aynı yakınma sesiyle kapanır; sevgilinin kirpiği hançer, gözü kurban bağı, kılıcı da yaranın merhemi olur.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Şu'le-bâr oldı göñülde hançer-i âzâr hayf

   Cân u dil sûz-ı sitemle oldı âteşzâr hayf

   Ye's edip çeşm-i ümîdi tîre-ver nâ-çâr hayf

   Görmedi gönlümce hüsnün dîde-i hûn-bâr hayf

   İtdi hayretle tecellî tûr-ı dilde yâr hayf

   1Yazık, incitme hançeri gönülde alev saçtı;

   2yazık, can ve gönül sitemin yangınıyla ateş tarlasına döndü;

   3yazık, ümitsizlik çaresizce ümit gözünü karartıp bıraktı;

   4yazık, kan döken gözüm güzelliğini gönlümce göremedi;

   5yazık, yâr gönül Tûr'unda hayretle tecellî etti.

   “Hayf” redifi beş dizenin beşini de aynı sesle kapatarak bir yakınma zinciri kuruyor: her cümle bittiği yerde aynı iç çekişe düşüyor. Ekrem'in eklediği üç dizede yangın, Kemal'in beytinde bakış var; Tûr ile tecellî sevgiliyi Mûsâ kıssasının ışığına oturtuyor, “hayret” de o kıssanın kelimesi. Kaynakta ilk dize kalıbın bir hece altında.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Dâmeninden eksik olmaz hûn-ı dil peykânınıñ

   Hâne-i dildir mekânı hançer-i müjgânınıñ

   Haddi yok pâyânı yoktur gerçi kim ihsânınıñ

   Zulm ile bağlar o hûnî çeşmini kurbânınıñ

   Can alır bir lâhzavermez fırsat-ı dîdâr hayf

   1Kirpik okunun temreninin eteğinden gönül kanı eksik olmaz;

   2kirpik hançerinin mekânı gönül evidir;

   3gerçi ihsanının haddi yok, sonu yok.

   4O kan dökücü, kurbanının gözünü zulümle bağlar;

   5yazık, can alır da bir an yüz görme fırsatı vermez.

   Bent adım adım bir kurban sahnesi kuruyor: kirpik oku, hançer, akan kan, gözü bağlanan kurban. Ortadaki “ihsân” dizesi bir ironi olarak duruyor — sınırsız olan şey bağış değil, eziyetin kendisi. Kaynakta “lâhzavermez” bitişik dizilmiş; kelime sonlarındaki nazal n'ler de olduğu gibi bırakıldı.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Cevr ile zindân-ı mihnettir derûnum rûhuma

   Eylemem şekvâ yine ben dilber-i memdûha

   Bir nigâh etmek de yok mu bu dil-i meşrûha

   Sanma bakmaz şefkatinden sîne-i meşrûha

   Nazra-i lûtfun esirger bizden ol gaddâr hayf

   1Eziyet yüzünden içim ruhuma bir mihnet zindanıdır;

   2övülmeye değer dilberden yine de şikâyet etmem;

   3bu yarılmış gönle bir bakış bile yok mu?

   4Şefkatinden yarılmış sineye bakmaz sanma:

   5yazık, o gaddar lütuf bakışını bizden esirger.

   Bendin kafiyesi -ûha üzerinde yürürken ilk dize “rûhuma” ile örgünün dışına düşüyor; kaynaktaki bu aksaklık düzeltilmedi. “Meşrûh” yarılmış demek ve iki dizede üst üste geliyor: gönül ile sine aynı yarayı paylaşıyor. Bütün bendin istediği şey tek bir bakış; yakınma da o bakışın esirgenmesinden doğuyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Dûr olub evvel göñülden kayd-ı cân hırmân ile

   Çâk çâk olsun tenim tîg-ı gam-ı devrân ile

   Dil esîr-i mihnet olsun firkat-i cânân ile

   Şöyle bî-tâb et ilâhî cismimi hicrân ile

   Kim desin gördükçe hâlim yâr hayf agyâr hayf

   1Önce can kaydı mahrumiyetle gönülden uzaklaşsın;

   2bedenim devran gamının kılıcıyla parça parça olsun;

   3gönül, cânandan ayrılıkla mihnetin esiri olsun.

   4İlâhî, bedenimi hicranla öyle takatsiz kıl ki

   5hâlimi gören yâr da yazık, ağyar da yazık desin.

   Bent baştan sona istek kipiyle yürüyor: âşık kendi yıkımını madde madde sıralayarak dua ediyor. Kemal'in kapanışı yakınmayı seyirciye devrediyor — hem sevgili hem rakip aynı kelimeyi söylüyor, böylece redif şiirin ağzından çıkıp başkalarının diline geçiyor ve “hayf” bir tanıklık sözü oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Şerh-i hâlim gamze-i ser-mest-i pür-hâbındadır

   Merhem-i zahm-ı derûnum tîg-ı pür-tâbındadır

   Dârû-yı cism-i za'îfim mevc-i zehr-âbındadır

   Haste-i aşkım hayâtım çeşm-i bî-tâbındadır

   Derd-i dil mühlik tabîb-i derd-i dil bîmâr hayf

   1Hâlimin şerhi, uykuya doymuş mest gamzesindedir;

   2iç yaramın merhemi, onun parlak kılıcındadır;

   3zayıf bedenimin ilacı, zehirli suyunun dalgasındadır.

   4Aşk hastasıyım; hayatım onun takatsiz gözündedir.

   5Yazık, gönül derdi öldürücü, gönül derdinin hekimi de hasta.

   Dört dize de “-ındadır” ile bitip bir yer işaret ediyor: derdin şerhi, merhemi, ilacı ve hayatın kendisi hep sevgilinin bir uzvunda duruyor. Yaranın merhemi kılıçta olunca hekimle hastalık aynı elde toplanıyor; Kemal'in kapanışı bunu iki yarım cümlelik bir teşhise indiriyor: derman ölümcül, hekim de yatalak.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Eyledi bir zerre Ekrem dâg-ı sînemden bürûz

   Kıldı yekser âlemi dûzah gibi pür-tâb u sûz

   Âh u zâra vakfolup bî-çâre dil her şâm u rûz

   Eyledi îkaz nâlem fitne-i haşrı henûz

   Olmadı çeşm-i ümîdim Nâmıkâ bîdâr hayf

   1Ekrem, sinemdeki yaradan bir zerre kadarı belirdi;

   2âlemin tamamını cehennem gibi kızgın ve yanık kıldı.

   3Çaresiz gönül her gece gündüz âh ile inlemeye adandı;

   4iniltim şimdiden kıyamet fitnesini uyandırdı.

   5Yazık ey Nâmık, ümit gözüm bir türlü uyanmadı.

   Bendin son iki dizesi uyanma fiili üzerinde dönüyor: inilti kıyameti uyandırabiliyor ama ümidin gözünü uyandıramıyor. Zerreden bütün âleme geçen ölçek büyümesi tahmîsin baştan beri yaptığı işin özeti gibi. İki mahlas yine aynı bentte: Ekrem ilk dizede, Nâmık kapanışta.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle