Yağmur

Yağmurun cama vuruşuyla açılıp aynı vuruşla kapanan bir manzara şiiri. Aradaki beyitler kararan göğü, boşalan sokağı, yalınayak bir çocuğu ve bir hatırayı sıralar; tasvir gitgide görmeden işitmeye kayar ve son bentte yağmur aynı kalırken ona bakan göz değişir.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Küçük, muttarid, muhteriz darbeler

   Kafeslerde, camlarda pür ihtizaz

   Olur dembedem nevha-ger, nagme-saz

   Kafeslerde, camlarda pür ihtizaz

   Küçük, muttarid, muhteriz darbeler...

   1Küçük, tekdüze, ürkek vuruşlar

   2kafeslerde, camlarda titreyiş dolu

   3durmadan ağıt yakar, ezgi söyler

   4kafeslerde, camlarda titreyiş dolu

   5küçük, tekdüze, ürkek vuruşlar...

   Beş dizelik açılış bir ayna gibi kurulmuş: birinci ile beşinci, ikinci ile dördüncü dize birebir aynı, ortada tek başına duran dize ise sesin ne yaptığını söylüyor. Yapının kendisi damlanın tekrarını taklit ediyor; şiir daha ilk bentte anlattığı şeye dönüşüyor.

   Bütün beşlik yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Sokaklarda seylabeler ağlaşır

   Ufuk yaklaşır, yaklaşır, yaklaşır;

   1Sokaklarda sel suları ağlaşır

   2ufuk yaklaşır, yaklaşır, yaklaşır;

   Yatay ve dikey iki hareket birleşiyor: sular sokakta yayılırken ufuk üstten iniyor. “Yaklaşır” üç kez tekrarlanıp dizeyi doldurunca mesafenin kapanışı okurun kulağında da yaşanıyor; sıkışma tasvir edilmiyor, işittiriliyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Bulutlar karardıkça zerrata bir

   Ağır, muhtazır dalgalanmak gelir;

   1Bulutlar karardıkça zerrelere bir

   2ağır, can çekişen dalgalanma gelir;

   Şair yağmuru damla olarak değil “zerrat” olarak, yani havanın en küçük parçacıkları olarak görüyor. Bu parçacıklara yüklenen sıfat ise “muhtazır”: can çekişen. Böylece hava durumu tasviri sessizce bir ölüm sahnesine kayıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Bürür bir soğuk, gölge etrafı hep,

   Numayan olur gündüzün nısf-ı şeb.

   1Bir soğuk, bir gölge her yanı sarar,

   2gündüz vaktinde gece yarısı görünür olur.

   Beytin işi ışığı geri almak: önce soğuk ile gölge geliyor, sonra gündüzün ortasında gece yarısı beliriyor. “Gündüzün” ile “nısf-ı şeb” aynı dizede yan yana durunca bozulan yalnız hava değil, zamanın kendisi oluyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Söner şimdi, manzur olurken demin

   Hayulası karşımda bir alemin.

   1Şimdi söner, demin görünür olan

   2bir âlemin hayaleti karşımda.

   Devrik kuruluş görüntüyü de tersine diziyor: önce sönüş bildiriliyor, sönenin ne olduğu bir dize sonra söyleniyor. Zaten görünen de bir âlem değil, bir âlemin “hayulâ”sı; yağmur dış dünyayı bir nesneden bir tasavvura indirmiş.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Açılmaz ne bir yüz, ne bir pencere;

   Bakıldıkça vahşet çöker yerlere.

   1Ne bir yüz açılır, ne bir pencere;

   2bakıldıkça yerlere bir vahşet çöker.

   İki dize de olumsuzlukla çalışıyor: açılmayan yüz, açılmayan pencere. İkinci dizede özne insan değil vahşet oluyor ve bakma eylemi bakanın aleyhine dönüyor; baktıkça manzara aydınlanmıyor, bakılan yer kararıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Geçer boş sokaktan, hayalet gibi,

   İtaban u puşide-ser bir sabi;

   1Boş sokaktan hayalet gibi geçer,

   2koşarak, başı örtülü bir çocuk;

   Boş sokaktaki tek canlı, başı örtülü ve aceleyle geçen bir çocuktur; hayalete benzetilir. Kaynağın ‘İtaban’ biçimi günümüz Türkçesinde bağlamın gerektirdiği koşma hareketiyle açılır, fakat özgün dize değiştirilmez ve tanık sorunu saklanmaz.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
8. 8

   O dem leyl-i yadımda, solgun, tebah,

   Surur bir kadın bir rıda-yı siyah

   1O an hatıramın gecesinde, solgun, harap,

   2bir kadın siyah bir örtü sürükler

   Dış manzara hatıranın gecesine geçer: solgun ve harap bir görüntüde siyah örtü sürükleyen kadın belirir. Kaynaktaki ‘Surur’ biçimi özgünde korunur; modern cümlede eylem ‘sürükler’ diye ihtiyatla tamamlanır.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
9. 9

   Saçaklarda kuşlar -hazindir bu pek! -

   Susarlar, uzaktan ulur bir köpek.

   1Saçaklarda kuşlar — bu pek hazindir! —

   2susarlar, uzaktan bir köpek ulur.

   Şair kendi tasvirini bölüp yorumluyor; tirelerle ayrılmış bu ünlem şiirdeki tek doğrudan duygu beyanı. Susan kuşlarla uluyan köpek arasındaki karşıtlık da sessizliği bastırmıyor, tersine duyulur hâle getiriyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
10. 10

    Öter guş-ı ruhumda boş bir enin,

    Boğuk bir tezad-ı sukun u tanın;

    1Ruhumun kulağında boş bir inilti öter,

    2sessizlikle çınlamanın boğuk bir çelişkisi;

    Ses artık dışarıda değil, ruhun kulağında. “Tezâd-ı sükûn u tanîn” tamlaması şiirin bütün işitme mantığını özetliyor: sessizlik ile çınlama aynı anda duyuluyor ve bu imkânsız birliktelik “boğuk” sıfatıyla mümkün kılınıyor.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
11. 11

    Küçük, pür heves, gevherin katreler

    Sokaklarda, damlarda pür ihtizaz

    Olur muttasıl nevha-ger, nağme-saz

    Sokaklarda, damlarda pür ihtizaz

    Küçük, pür heves, gevherin katreler...

    1Küçük, hevesli, inci gibi damlalar

    2sokaklarda, damlarda titreyiş dolu

    3aralıksız ağıt yakar, ezgi söyler

    4sokaklarda, damlarda titreyiş dolu

    5küçük, hevesli, inci gibi damlalar...

    Kapanış açılışın kalıbını olduğu gibi kullanıp kelimelerini değiştiriyor: “muttarid, muhteriz” yerine “pür heves, gevherîn”, “kafeslerde” yerine “sokaklarda”. Ürkeklik hevese, cam arkası sokağa dönüşüyor; yağmur aynı yağmur, değişen ona bakan gözün hâli.

    ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle