Sâkî katınca bâde-i şâdî-i mâye âb

Meyhane sahnesiyle açılıp melâmet yoluna çıkan bir gazel. Aradaki beyitler sevgilinin azarını, cansız güzelliklere tapmanın boşluğunu ve gönlün ceza içmeye alışmasını sıralar; makta bir yol tarifiyle biter.

Özgün dizeler ve günümüz Türkçesi karşılığı gösteriliyor.

1. 1

   Sâkî katınca bâde-i şâdî-i mâye âb

   Gûyâ ki seddolundu safâ-yı rübâba bâb

   1Sâki, neşe mayası olan şaraba su katınca

   2sanki rebabın safasına giden kapı örüldü.

   Şaraba su katmak somut bir meyhane hareketidir; beyit bunu kapının örülmesine benzeterek anlık bir hayal kırıklığını mimari bir engele çevirir. Musiki de zarar görür: rebabın vereceği safa, kadehin sulanmasıyla ulaşılmaz olur. Meclisin üç unsuru tek darbede bağlanır.

   Bütün beyit yorumlarını göster ↓

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
2. 2

   Her elfi nahl-i tûr-ı tecellâya benzedi

   Verdikce nûr-ı dîde hurûf-ı kitâba tâb

   1Her elifi Tûr'daki tecelli fidanına benzedi,

   2göz nuru kitabın harflerine parlaklık verdikçe.

   Beyit okuma eylemini bir vahiy sahnesine bağlar: Musa'nın Tûr'da gördüğü yanan ağaç, sayfadaki dimdik elife benzetilir. Asıl buluş yön değişimidir: harfi aydınlatan kitap değil okuyanın gözüdür, tecelli okurun bakışından doğar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
3. 3

   Gamzeñ nihâni etmese gâhî nüvâzişi

   Billâh dil götürmez idi bu itâba tâb

   1Yan bakışın ara sıra gizlice okşamasaydı,

   2vallahi gönül bu azarın acısına dayanamazdı.

   Sevgilinin iki yüzü aynı beyitte bölüşülür: açıkta itâb, yani azar; gizlide nüvâziş, yani okşayış. "Nihâni" kelimesi bu ikinci yüzün başkalarından saklandığını söyler ve âşığa gizli bir imtiyaz tanır. Yemin ("billâh") ifadeyi bir iddiadan tanıklığa yükseltir.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
4. 4

   Arz-ı ser etme hançer-i ser-tîz aşkına

   Ey dil bu pehlivanlıgı bâri niyâya yab

   1O sivri uçlu hançerin aşkına başını uzatma;

   2ey gönül, bu pehlivanlığı bari yakarışa sakla.

   "Ser" kelimesi dizenin iki ucunda çalışır: bir yanda uzatılan baş, öbür yanda hançerin "ser-tîz", yani sivri ucu. Gönle verilen öğüt cesareti değil hedefini değiştirmesini ister. Kaynaktaki "niyâya yab" okuyuşu belirsizdir, anlam bu doğrultuda verildi.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
5. 5

   Cevrinle telh-kâmlık eksik degil dile

   Tâs-ı derûn mudur bu zakum-ı ıkabe kâb

   1Cevrinle gönülden ağız acılığı hiç eksik olmuyor;

   2içimdeki tas mıdır bu ceza zakkumuna kap olan?

   Ağız tadı mazmunu tersine çevrilir: gönül sürekli acı tadar. İkinci dize bunu bir mutfak sorusuna dönüştürür ve cehennem ağacı olan zakkumu içeriye taşır; şairin iç dünyası, cezanın servis edildiği kabın kendisi olur. Soru biçimi, suçlamayı sitem düzeyinde tutar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
6. 6

   Bî-hûde kılma nev'-i cemâda perestişî

   Bir işvekâr-ı âfet-i şîrin-hitâba tab

   1Cansız cinsten olana boş yere tapınma;

   2tatlı sözlü, afet gibi bir işveciye tap.

   Beyit bir put kırma çağrısı gibi başlar: "cemâd", taş ve maden gibi cansız varlıkların adıdır. Karşısına konan şey soyut bir hakikat değil, konuşan ve işve eden bir güzelliktir. Son kelime kaynakta şapkasız "tab" yazılmıştır; emir okuyuşu ilk dizedeki yasağa dayanıyor.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle
7. 7

   Cûyâ-yı şâh-râh-ı emel olma zînhâr

   Ekrem tarîk-ı aşk-ı melâmet-nisâba sab

   1Sakın emelin ana yolunu arayan olma;

   2Ekrem, melâmet payeli aşkın yoluna sap.

   Makta iki yolu karşı karşıya koyar: geniş, işlek "şâh-râh" ile dar "tarîk". Birincisi hırsın, ikincisi kınanmayı göze alan melâmetin yoludur. "Zînhâr" uyarısı öğüt tonunu son kez yükseltir; mahlas, tavsiyenin muhatabını şairin kendisi yapar.

   ❞Alıntıyı kopyalaNot ekle