Kul Nesîmî

Kul Nesîmî kimdir?

Kul Nesîmî, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre asıl adı Ali olan bir 17. yüzyıl tekke şairidir. Kaynaklarda Nesîmî, Seyyid Nesîmî, Seyyid ve Kul Nesîmî mahlaslarıyla geçer; Kul Nesîmî adlandırması onu Bağdatlı Nesîmî'den ayırmak için Cahit Öztelli tarafından kullanılmıştır.

Adının edebiyat tarihindeki yeri bu ayrımla birlikte kurulur: mahlas benzerliği ve iki şairin de Hurûfî olması yüzünden uzun süre Bağdatlı Nesîmî ile karıştırılmış, ayrı kişiler olduğu ancak 20. yüzyıl araştırmalarıyla gösterilmiştir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre Kul Nesîmî'nin asıl adı Ali'dir. Şair doğum yerini kendisi belirtmez; madde, soyunun bağlı bulunduğu ailenin Aksaray doğumlu kişilerden geldiğini yazar.

Büyük dedesi Said Emre XIV. yüzyılda yaşamıştır. Hacı Bektaş Menâkıbnâme'sinde Molla Sadeddin adıyla geçen bu kişi, Anadolu'da Yunus Emre'nin en eski takipçilerinden biri olmuş, Hacı Bektaş ve onun halifesi Hacim Sultan'ın yanında bulunmuş ve Hacı Bektaş'ın Makâlât adlı eserini Arapçadan Türkçeye çevirmiştir.

Şairin yaşadığı yüzyıl Cahit Öztelli'nin araştırmasıyla 17. yüzyıl olarak belirlenir: bir şiirindeki hesapla Bağdatlı Nesîmî'nin ölüm yılına iki yüz altmış dört yıl eklendiğinde 1668 tarihi çıkar ve buradan şairin 17. yüzyılın başlarında doğmuş olabileceği tahmin edilir. Mahlas benzerliği ve iki şairin de Hurûfî olması yüzünden uzun süre Bağdatlı Nesîmî ile karıştırılmış; Sadettin Nüzhet Ergun bunların farklı şairler olduğunu ilk kez göstermiş, en önemli tespitleri ise Öztelli yapmıştır.

Bugüne kadar on dokuz şiiri bulunmuştur. Öztelli cönklerden yüzden fazla şiir yayımlamış ve şairin elliye yakın mânisi olduğunu belirtmiştir; ancak aynı madde, Öztelli'nin neşrettiği şiirlerin tamamının Kul Nesîmî'ye aidiyetinin şüpheli olduğunu söyler. Bu yüzden ona bağlanan metinlerin sınırı kesinleşmemiştir.

Şiirlerinde ehl-i beyt muhabbeti, tevellâ ve teberrâ, Ali yolu ve Mehdî inancı yer alır. Bağdatlı Nesîmî gibi Hurûfî inancını dile getirir; insan yüzünün ve vücudunun harflerin sembollerini taşıdığı, bunların da Kur'ân-ı Kerîm'deki bazı surelere karşılık geldiği anlayışını benimser.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kul Nesîmî'nin ağırlıklı olarak aruz vezni kullandığını, ancak bu vezni kullanmakta çağdaşı halk şairleri gibi başarısız olduğunu belirtir; aruzun kısa kalıplarını tercih ettiğini ve çok sayıda Türkçe kelimeye imale yaptığını ekler.

Aynı madde kafiye sıralanışı bakımından belli bir düzene uymayan çok sayıda şiiri bulunduğunu, ayrıca hem hece hem aruz ölçüsüne uyan şiirlerinin mevcut olduğunu yazar.

Yunus Emre etkisi için madde şunu söyler: doğrudan doğruya bir etki görülmemekle birlikte, sonraki Yunus takipçilerinin geliştirdiği nispeten sığ fakat serbest söyleyiş hâkimdir.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Nefesler ve semailerTEİS maddesinde örnek olarak dört şiir verilir; bunlardan biri “Ben melâmet hırkasını” dizesiyle başlayan nefestir.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Cönklerden derlenen şiirlerCahit Öztelli cönklerden yüzden fazla şiir yayımladı; TEİS bu şiirlerin tamamının Kul Nesîmî'ye aidiyetinin şüpheli olduğunu belirtir.

Edebiyat tarihindeki yeri

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kul Nesîmî'nin bugüne kadar on dokuz şiirinin bulunduğunu ve adının uzun süre Bağdatlı Nesîmî ile karıştırıldığını kaydeder; bu kayıt da iki adı ayrı tutar ve ona bağlanan metin kümesinin sınırının kesinleşmediğini söyler.