Kadı Burhaneddin

Kadı Burhaneddin kimdir?

Kadı Burhâneddîn, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nün tanımıyla 14. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu'da kadılık, vezirlik ve hükümdarlık yapmış bir devlet adamı ve şairdir. Asıl adı Ahmed'dir; 745/1345'te doğdu, 800/1398'de öldürüldü.

Şiirdeki yeri iki şeyle belirlenir: Türkçe divanı, gazel ve tuyuğun Anadolu sahasındaki erken ve hacimli tanığıdır; dili ise Eski Anadolu Türkçesidir. Aynı madde onu duyuş ve incelik bakımından sonradan gelen Fuzûlî ile Bâkî'ye yakın bulur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, ailesinin Harezm'den gelip Anadolu'ya yerleştiğini ve Oğuz soyundan olduğunu kaydeder. TDV İslâm Ansiklopedisi babasını Kayseri kadısı Şemseddin Muhammed olarak verir ve doğum yerini Kayseri gösterir.

Eğitimi birkaç şehre yayılır. Kayseri'de on iki yaşında sarf, lugat, mantık, hesap ve aruz okudu; Şam'da Kutbüddîn er-Râzî'den Keşşâf Hâşiyesi ile Metâli' Şerhi'ni okudu; Mısır'da fıkıh, hadis, tefsir, astronomi ve tıp tahsil etti; Halep'te öğrenimini sürdürdü.

Kayseri kadılığına atanması iki kaynakta bir yıl farkla verilir: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü 1365'i ve yirmi bir yaşını söyler, TDV İslâm Ansiklopedisi ise 1364'te Eretnaoğlu Mehmed Bey tarafından tayin edildiğini yazar. 780/1378'de Eretna hükümdarı Alî Bey'e vezir oldu; Alî Bey'in ölümünden sonra 782/1380'de halk tarafından nâib ilan edildi ve 782/1381'de otuz yedi yaşında kendini hükümdar ilan etti. Devletinin merkezi Sivas ve Kayseri'ydi.

Kurduğu devlet Osmanlılar, Karamanoğulları ve Timur güçleriyle karşı karşıya geldi. Hoca Sadeddîn Efendi'nin aktardığına göre 1395-96'da Yıldırım Bâyezîd'e yenildikten sonra Harput civarındaki dağlık bölgeye çekildi. 800/1398'de Akkoyunlu Kara Yölük Osman Bey tarafından öldürüldü.

Türkçe divanının tek nüshası British Library'de Or. 4126 numarasıyla, 1393-94 kopyası hâlinde bulunur; içinde 1268 tam gazel, 45 eksik gazel, 3 beyit, 20 rubai ve 116 tuyuğ vardır. Metin Godsell (1338), Türk Dil Kurumu tıpkıbasımı (1943) ve Muharrem Ergin (1980) neşirleriyle yayımlandı. Arapça iki eseri de bilinir: İksîrü's-Sa'âdât fî-Esrâri'l-İbâdât (798/1395-96) ve aynı yıl yazmaya başladığı Tercîhu't-Tavzîh.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, şiirinde zarif ve hayal yüklü unsurlar bulunduğunu, yeni benzetme ve istiarelere yer verdiğini belirtir; mahallî unsurlar ve gerçekçi tasvirler, özellikle sonbahar manzaraları dikkat çeker.

Söyleyiş biçime göre değişir: tuyuğlarda sade bir dil, gazellerde daha yoğun söz sanatları kullanılır. Bu katalogdaki şiirlerinde de sevgilinin bakışı, saçı ve yüzü etrafında kurulan imgeler canlı hitaplarla ve ses benzerlikleriyle hareket kazanır.

Dil meselesinde madde nettir: eserlerinin dili Eski Anadolu Türkçesidir, Azerbaycan Türkçesi değil; bazı ses benzerlikleri bulunmakla birlikte Memlûk Kıpçak Türkçesi yalnız üslup dili olarak kullanılmıştır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânTürkçe divan; 1268 tam gazel, 45 eksik gazel, 3 beyit, 20 rubai ve 116 tuyuğ. Tek nüshası British Library Or. 4126 (1393-94 kopyası). Neşirler: Godsell 1338, TDK tıpkıbasımı 1943, Muharrem Ergin 1980.
• İksîrü's-Sa'âdât fî-Esrâri'l-İbâdât798/1395-96'da yazılmış Arapça dinî eser.
• Tercîhu't-Tavzîh798/1395-96'da yazılmaya başlanan Arapça eser.

Edebiyat tarihindeki yeri

Kadı Burhâneddîn'in divanı, Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış erken şiirin en hacimli tek tanıklarından biridir; 116 tuyuğ, bu kısa nazım biçiminin Anadolu sahasındaki en geniş toplamını verir. Tek nüshanın 1393-94'te, yani şairin sağlığında kopyalanmış olması metnin tarihsel değerini ayrıca artırır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onu duyuş ve estetik incelik bakımından Fuzûlî ile Bâkî'ye yakın bulur.