Yemînî

Yemînî kimdir?

Yemînî, 16. yüzyılda yaşamış bir Kalenderî-Bektaşî şairidir. Asıl adı Muhammed'dir; kaynaklarda "Hâfız oğlu" ve "İbn Hâfız" olarak da anılır, kimi yerde adının önünde "Dervîş" unvanı bulunur.

Adını, Hz. Ali'nin menkıbevî hayatını anlatan Fazîlet-nâme'ye borçludur. Alevî-Bektaşî geleneğinde Nesîmî, Hatâyî, Fuzûlî, Pîr Sultan Abdal, Virânî ve Kul Himmet ile birlikte Yedi Ulu Ozan arasında sayılır.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Doğum ve ölüm tarihleri bilinmiyor; eski ve yeni kaynaklarda hayatına dair bilgi çok azdır. Eserinden ve içinde bulunduğu çevreden hareketle 16. yüzyılda, büyük ihtimalle yüzyılın ilk yarısında yaşadığı kabul edilir. Doğduğu yer de kesin değildir: Faruk Sümer'in tespitine dayanan bir görüş onu Eğriboz'a bağlar, ancak bu tartışmalıdır.

Şehir merkezlerinden uzak dervişlik çevrelerinde yaşadığı, dilinden ve muhatap aldığı topluluktan anlaşılıyor. Kalenderî-Hayderî erkânıyla bağlantılıdır; Fazîlet-nâme'de kutub saydığı kişilerden ilki, Hüsam Şah (Ganî Baba) adıyla andığı Otman Baba'dır. Adı ayrıca Demir Baba Velâyet-nâmesi'nde geçer. Bektaşî geleneğine sonradan mal edilmiştir.

Bilinen tek eseri Fazîlet-nâme'dir. Bir beytinde eserini 925/1519'da yazdığını bildirir. Kendi ifadesine göre metnin aslı Şeyh Rükneddîn'in Farsça mensur bir kitabıdır; Yemînî bunu Türkçe manzum hâle getirmiş ve genişletmiştir. Yaklaşık 7400 beyitlik mesnevi, Hz. Ali'nin menkıbelerini hikâyelerle anlatır ve aralarına nasihat bölümleri ile manzumeler yerleştirir.

Eser çok sayıda yazma nüshası ve baskısıyla geniş bir dolaşım kazanmıştır. Tahtacılar arasında kutsal kitap sayılacak kadar benimsenmiştir. Arşivdeki şiirleri ise Fazîlet-nâme'den değil, Bektaşî nefeslerini toplayan derlemelerden gelen müstakil gazellerdir.

Şiir anlayışı ve dili

Estetik kaygıyı geri plana atar, öğretmeyi öne alır. Şiirlerinin çoğu bir hükmü kurup gerekçelendirmek üzere kurulur: beyitler bir sıralama, bir kanıt ya da bir ölçüt sunar. Anlatmaya, kıssa aktarmaya yatkın bir söyleyişi vardır ve bu, mesnevi yazan bir şairin gazelde de sürdürdüğü alışkanlıktır.

Aruzu kullanır ama dili sadedir. Arapça ve Farsça tamlamaların arasına "bellü bayık", "komagıl", "irgüre" gibi eski Türkçe biçimler girer; kelime seçimi, içinde yaşadığı topluluğun konuştuğu dile yakın durur. Gazellerinin çoğunda son beyitte mahlas anılır ve övgü orada bir dileğe ya da bir ölçüte dönüşür.

Hurûfîlik onun şiirinde süs değil, düşüncenin yöntemidir: insan yüzü okunacak bir levha, saç kaş kirpik o levhanın harfleri, "kâf" ile "nûn" ise yaratma emrinin sökülüp yeniden kurulabilen parçalarıdır. Bu harf okumasını Hz. Ali sevgisi ve on iki imam inancıyla aynı metinde birleştirir; dinî konuları siyasî bir içerikle yorumlar ve muhalif bir çizgiye yatkındır.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Fazîlet-nâme925/1519'da yazılan, yaklaşık 7400 beyitlik mesnevi. Hz. Ali'nin menkıbevî hayatını anlatır; Şeyh Rükneddîn'in Farsça mensur eserine dayandığı şairin kendi ifadesidir.
• Gazeller ve nefeslerBektaşî şairlerini ve nefeslerini toplayan derlemelerde yer alan müstakil manzumeleri; müstakil bir divanı bilinmiyor.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Fazîlet-nâme çok sayıda yazma ve baskıyla yayılmış, Tahtacılar arasında kutsal kitap sayılacak kadar benimsenmiştir. Yemînî'nin adı bugün asıl olarak Alevî-Bektaşî geleneğindeki Yedi Ulu Ozan listesinde yaşar; şiirleri cem törenlerinin ve nefes derlemelerinin repertuvarına girmiştir. Hayatı hakkında bilinenlerin azlığı, ona atfedilen metinlerin hangisinin gerçekten onun olduğunu tartışmalı kılar; bu yüzden her metnin yanında kaynak sürümünü göstermek gerekir.