Fânilik şiirleri

Fâniliğin kendisi yüzyıllar boyunca değişmez; değişen, onu kimin söylediğidir. “Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi” diyen Muhibbî kırk altı yıl tahtta oturmuş bir padişahtır ve saltanatı bir cihan kavgasına indirdiğinde söz bir temenni olmaktan çıkıp bir itiraf hâline gelir. “Sakın aldanma cihâna olmasun sende gurûr” gazelinde kendini karıncaya benzetmesi de aynı sebeple ağırlık taşır: benzetmeyi yapanın elinde gerçekten bir ordu vardır.

Bâkî'de aynı konu makam basamaklarını çıkmış, birkaç kez de azledilmiş birinin kaleminden gelir. “Kevkeb-i bahtım benim bürc-i hilâl üstündedür” gazelinin redifi önce yükseklik bildirir, sonra tersine döner: denizde çöp yüzer, cevher dibe çöker; üstte olmak hafifliğin, yani değersizliğin işareti sayılır. Mahlas beytinde “üstündedür” son kez anlam değiştirir ve bir konum değil bir eşik bildirir; kalıcı demek olan mahlas, sahibine kalıcı olmadığını söyler.

Tekke şiirinde aynı hüküm sayıyla ve tekrarla kurulur. Teslim Abdal'ın “Arzulamış gelmiş koca Bağdad’ı” nefesinde ordu her dörtlükte büyütülür, sonra tek bir soruyla — bunca Süleyman nerede — eritilir. “Gafil durma şaşkın bir gün ölürsün” nefesinde ise biriktirmenin boşluğu her dörtlüğün sonunda yinelenen bir hesapla kapanır ve şair son dörtlükte öğüdü kendi üstüne çevirir.

Tanzimat'ta fânilik önce ispat edilir, sonra bir bahane olarak kullanılır. Recaizade Mahmut Ekrem'in “Akl ile teslîm olunsun mu bekası âlemin” gazeli sonradan yaratılmış olanın yok olacağını akıl yoluyla kanıtlayarak açılır; ama ilerledikçe o aklı huzursuzluğun kaynağı sayıp yerine kadehi ve deliliği koyar. Bu sayfadaki şiirler aynı hükmün padişah, kadı, derviş ve bürokrat ağzında nasıl dört ayrı sonuca vardığını gösteriyor.