Enderunlu Fâzıl

Enderunlu Fâzıl kimdir?

Enderunlu Fâzıl, 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başında yaşamış bir divan şairidir. TDV İslâm Ansiklopedisi onu mahallîleşme eğilimini ileri bir safhaya götüren divan şairi olarak tanımlar.

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre kasideleriyle mesnevileri ayrı yollar izler: kasidelerinde Nef'î, Nâbî ve özellikle Sâbit'in etkisi belirtilirken, kaynak asıl yerli ve özgün yanını mesnevilerinde bulur.

Hayatı ve yaşadığı çevre

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ne göre asıl adı Hüseyin, mahlası Fâzıl'dır; 1170/1756-57'de Akkâ'da doğdu. Aynı madde onu Akkâ muhafızı Tâhir Ömer'in torunu ve Tâhir Ali Bey'in oğlu olarak tanıtır ve dedesiyle babasının Sultan I. Abdülhamid zamanında devlete isyan sebebiyle idam edildiklerini yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise dedesini Akkâ valisi Zâhir el-Ömer adıyla anar, 1775'te idam edildiğini bildirir ve babası Ali Tâhir'in Şam valisi tarafından öldürüldüğünü söyler. İki kaynak aynı olayı aynı biçimde adlandırmaz.

Babasının ölümünden sonra Cezayirli Gazi Hasan Paşa onu kardeşi Hasan Kâmil Bey ile birlikte İstanbul'a getirdi. Kardeşiyle Enderun'a alındı ve hazine koğuşunda sekiz yıl kaldı; TDV maddesi saraya girişini 1775 olarak verir. Zevk ve eğlenceye düşkünlüğü sebebiyle 1198/1783-84'te saraydan çıkarıldı ve TEİS'in ifadesiyle İstanbul'da on iki yıl perişan ve serseri bir hayat geçirdi.

Sonraki yıllarda Rodos vakıflarının mütevelliliğine, hâcegânlığa, Halep defterdarlığına ve Erzurum teftişçiliğine tayin edildi; maden eminliğinde de bulundu. 1214/1799-1800'de hicivleri sebebiyle Rodos'a sürüldü.

Rodos'ta gözlerini kaybetti. TEİS, gözlerinin ölümünden bir-iki yıl önce açıldığını ve ömrünün son on yılını yatakta geçirdiğini kaydeder. 3 Zilhicce 1225'te, 30 Aralık 1810'da öldü; Eyüp'teki Kızıl Mescit Kabristanı'na gömüldü.

Kaynaklar üslubunu bölerek anlatır. TEİS'e göre divanındaki tarih manzumelerinde felekten ve devirden şikâyette bulunmuş, gazel ve şarkılarında en başarılı olmuş, gazellerinde Nâbî ve Nedîm etkisinde kalmıştır. Aynı madde mesnevilerinde kendisini asıl yerli ve özgün biçimde gösterdiğini, realist şiirleri ve mesnevileriyle klasik estetiğin çözülme sürecinde rol oynadığını söyler.

Şiir anlayışı ve dili

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü kasidelerinde Nef'î, Nâbî ve özellikle Sâbit etkisini işaret eder; gazellerinde ise Nâbî ve Nedîm'in izini bulur. Aynı madde şairin en başarılı olduğu alanları gazel ve şarkı olarak belirler.

Mesnevilerinde tasvir öne çıkar: TEİS, Zenannâme'de kadınlar hamamı ve mahalle baskını sahnelerinin, Çengînâme'de ise dönemin İstanbul'undaki köçeklerin anlatılmasını zamanın örf ve âdetlerini yansıttığı için dikkate değer sayar.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• DîvânMünacat, na't, methiye, kaside, gazel, şarkı, tahmis ve müseddes içeren hacimli eser; TEİS'e göre 1258/1842'de Bulak'ta ve İstanbul'da basıldı.
• HûbannâmeÇeşitli milletlerin erkek güzellerini anlatan 796 beyitlik mesnevi; TEİS bunu klasik edebiyat için yeni bir konu sayar.
• ZenannâmeÇeşitli milletlerin kadınlarını anlatan 1101 beyitlik mesnevi; Fransızca çevirisi 1879'da yayımlandı.
• Defter-i AşkŞairin kendi aşk maceralarını anlatan 438 beyitlik mesnevi; 1286/1869'da basıldı.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• ÇengînâmeRakkasnâme adıyla da anılan, dönemin İstanbul'undaki köçekleri tasvir eden eser.
• Sûrnâme-i ŞehriyârI. Abdülhamid'in şehzadeleri Mustafa ve Süleyman'ın Bed'-i Besmele törenini anlatan 22 varaklık eser; TEİS'e göre bu töreni konu edinen ilk müstakil sûrnâme.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →

Edebiyat tarihindeki yeri

Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Fâzıl'ın realist şiirleri ve mesnevileriyle klasik estetiğin çözülme sürecinde rol oynadığını yazar; TDV İslâm Ansiklopedisi onu mahallîleşme eğilimini ileri bir safhaya götüren şair olarak tanımlar. Hûbannâme ve Zenannâme gibi eserlerindeki topluluk ve beden tasvirleri döneminin kalıp yargılarını taşır ve tarihsel bağlamıyla okunmayı gerektirir.