Orhan Veli Kanık

Orhan Veli Kanık kimdir?

Orhan Veli Kanık (1914–1950), Cumhuriyet dönemi Türk şiirinin Garip hareketiyle anılan adıdır. Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday ile 1941'de yayımladıkları Garip kitabının önsözü, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nün ifadesiyle Türk şiirinde inkılâp ve tartışma yaratmış; şairanelik'in tasfiyesini, mutlak samimiyeti ve gerçeğe bağlılığı istemiştir.

TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi, Garip önsözünde şiire özgü bir söz varlığının bulunmasının kabul edilmediğini, vezin ve kafiye gibi şekil öğelerinin atılmasının istendiğini kaydeder. Aynı madde, İkinci Yeni ve sonrasındaki modern Türk şiirinin Orhan Veli'ye çok şey borçlu olduğunu belirtir.

Hayatı ve yaşadığı çevre

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 13 Nisan 1914'te İstanbul'un Beykoz Yalıköyü'nde doğdu; babası müzik alanında çeşitli görevlerde bulunan Mehmet Veli Bey'dir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü annesini, Beykoz eşrafından tüccar Hacı Mehmet Bey'in kızı Fatma Nigar Hanım olarak kaydeder ve bir kız, bir erkek kardeşi olduğunu söyler.

Öğrenimine Akaretler İlkokulu'nda başladı, Galatasaray Lisesi'nin ilkokul kısmında yatılı okudu, Ankara Lisesi'ni Ahmet Hamdi Tanpınar'ın öğrencisi olarak bitirdi. İstanbul Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü kazandı ama öğrenimini uzun sürdüremedi. Oktay Rifat ile Gazi İlkokulu'nun son sınıfında, Melih Cevdet ile Ankara Lisesi'nin birinci sınıfında karşılaştı; TEİS üçünün ömür boyu aynı şiir görüşünü paylaştığını yazar.

28 Ocak 1937'de Ankara'da PTT Umum Müdürlüğü'nde memuriyete başladı, 1941'de Gelibolu'da askerlik yaptı, ardından Millî Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosu'nda çalıştı. Molière, Maeterlinck ve La Fontaine gibi yazarlardan çeviriler yaptı. 1949'da Ankara'da yirmi sekiz sayı süren Yaprak dergisini çıkardı; derginin son sayısının tarihi TDV'de 1 Haziran 1950, TEİS'te 15 Haziran 1950 olarak verilir.

14 Kasım 1950'de otuz altı yaşında öldü; TDV maddesi Rumelihisarı Mezarlığı'na gömüldüğünü yazar. Ölüm sebebi kaynaklarda tek cümleye indirgenmez: TDV, Ankara'da bir inşaat çukuruna düşmesinden kaynaklanan beyin kanamasını gösterir. TEİS ise gece karanlık bir sokakta açılmış bir çukura düşüp başından darbe aldığını, İstanbul'da rahatsızlanınca Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırıldığını, ilk bulgulara göre alkol zehirlenmesiyle komaya girdiğini, adli tıp raporunun ise beyin kanaması dediğini ayrı ayrı kaydeder.

Şiir anlayışı ve dili

Garip önsözünde şiire özgü bir söz varlığının bulunduğu kabul edilmez ve şekil öğelerinin atılması istenir. TDV maddesi şairin şiiri, bütün hususiyeti edasında olan mânadan ibaret sayan bir cümleyle tanımladığını aktarır.

TEİS, Bilge Ercilasun'a dayanarak şiirini üç devreye ayırır. Garip öncesinde (1936-1941) eski şiirler hece vezniyle ve kafiyeli, yeni şiirler ise vezin, kafiye, edebî sanat ve imaj taşımaz. Garip devresinde ferdî konuların yanına sosyal konular, çocuk söyleyişleri ve tekerlemeler girer. Garip sonrasında sanatı ferdiyetçilikten topluma doğru yayılır.

TDV maddesi başlıca özellik olarak şiirin finalinin ironi ve parodi gibi tekniklerle sağlanan bir nükteye bağlanmasını ve küçük şeylerle küçük adamın konu edilmesini gösterir. TEİS konu listesini şöyle sıralar: günlük aşk, tabiat, küçük insanlar, deniz, çapkınlık, işsizlik, fabrika işçisi, sokak, ağaç, sonsuzluk, çocukluk, yalnızlık, İstanbul, ölüm, savaş.

Başlıca eserleri ve şiirleri

• Garip (1941)Oktay Rifat ve Melih Cevdet ile ortak kitap; önsözüyle tartışma yarattı.
• Vazgeçemediğim (1945)TEİS'in Garip sonrası devrede saydığı kitaplardan ilki.Arşivdeki ilgili şiirleri gör →
• Destan Gibi (1946)TEİS'in eser listesinde yer alan şiir kitabı.
• Yenisi (1947)TEİS'in eser listesinde yer alan şiir kitabı.
• Karşı (1949)Ölümünden bir yıl önce çıkan son şiir kitabı.
• Nesir Yazıları (1953)TDV maddesinde nesir eserleri arasında sayılır; ölümünden sonra çıktı.
• Edebiyat Dünyamız (1975)TDV maddesinde nesir eserleri arasında sayılır.
• ÇevirilerMolière, Gogol, Shakespeare ve La Fontaine gibi yazarlardan yapılan çeviriler 1943-1961 arasında yayımlandı; Tartuffe, Scapin'in Dolapları ve Antigone bunlar arasındadır.

Edebiyat tarihindeki yeri

TEİS, Orhan Veli'nin Türk şiirini alıştığı konuların dışına çıkardığını, şiirin konularını genişletip çoğalttığını, şiir dilini ve yapısını değiştirdiğini ve kelime hazinesini zenginleştirdiğini yazar; aynı madde Bilge Ercilasun'a dayanarak İstanbul'u Yahya Kemal ve Nedîm'den sonra en iyi tasvir eden şair olarak onu gösterir. TDV maddesi ise İkinci Yeni ve sonrasındaki modern Türk şiirinin ona çok şey borçlu olduğunu belirtir.